Κριτική Κώστα Γεωργουσόπουλου στην Μήδεια του Ανατόλι Βασίλιεφ σε 2 κείμενα του στα ΝΕΑ

Το καινό ως τρόμος του κενού

Του Κώστα Γεωργουσόπουλου

Δευτέρα 25 Αυγούστου 2008, Νέα

Όπως προσπάθησα να εξηγήσω στο άρθρο μου του Σαββάτου, ο Ανατόλι Βασίλιεφ στα 66 χρόνια του, για πρώτη φορά αποπειρώμενος να ερμηνεύσει το αρχαίο δράμα μέσω μιας μυστικιστικής, ιδεαλιστικής και κυρίως πλατωνικής προσέγγισης, υπέπεσε σε σοφίσματα αλλαγής ελέγχου.
Oρκισμένος χριστιανός ορθόδοξος της ρωσικής εκδοχής είναι ιδεολογικά αδύνατον να συλλάβει την έννοια του τραγικού, όπως αυτό τεκμηριώνεται μέσα στα κείμενα των τριών τραγικών. Και όσον αφορά τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή, μπορεί κανείς να βρει αναλογίες θεολογικού στοχασμού, έστω τολμώντας τεράστια χαώδη άλματα. Αλλά ο Ευριπίδης, ο κατ΄ εξοχήν διαλεκτικός, αμφισβητίας και δημιουργικά και κριτικά συνομιλητής των Σοφιστών, είναι αδιανόητο να ερμηνευτεί με ιδεαλιστικά και μεταφυσικά εργαλεία σκέψης και αισθητικής.Ο Βασίλιεφ (ανεξάρτητα από την όποια αξιοπιστία της μεθόδου του) καταφεύγει διδάσκοντας στον «Ίωνα» του Πλάτωνα, όπου ο ποιητής νομιμοποιείται μόνο αν είναι μέντιουμ, προφήτης, επί της γης αντιπρόσωπος του θείου, εμπνευσμένος από θεία πνοή. Κάθε άλλη ποιητική, που δεν πηγάζει από τον κόσμο των ιδεών, από το επέκεινα, δεν είναι δηλαδή μίμησις του Αγαθού, όπως για τον Πλάτωνα ακόμη και η Πολιτεία είναι μίμησις της Καλλίστης Πολιτείας, δηλαδή όπως οι ορθόδοξες εικόνες (και έτσι λύθηκε στην Ανατολή η κρίση της εικονομαχίας- εικονολατρείας), είναι έκφραση και όχι είδωλο, μίμημα των θείων προτύπων, είναι από τρίτου μίμησις, δηλαδή απέχει από την Αλήθεια.

Ο Βασίλιεφ πιστεύει πως είναι ένας σύγχρονος προφήτης, μια Πυθία, ένας μεσάζων ανάμεσα στις μεταφυσικές ιδέες και στον κόσμο των αισθητών. Τι κάνει ο Πλάτων μέσω του προσωπείου του Σωκράτη; Όταν διδάσκει και όταν κατακεραυνώνει τους Σοφιστές και όταν οι απόπειρες να ορίσει τα πράγματα και τις αφηρημένες έννοιες φτάνουν στα όρια της γλώσσας, κατασκευάζει Μύθους, συμβολικές ιστορίες, παραβολές, για να παραπέμψω στην αγαπημένη του Βασίλιεφ, Καινή Διαθήκη, όπως ο Μύθος του Σπηλαίου, του Άρματος της Ψυχής, του Επιμηθέα, της Ατλαντίδος κ.λπ. ή όπως της παραβολής του Ασώτου, των δούλων με τα δηνάρια κ.λπ.

Από αυτήν τη σύγχυση ξεκινούν τα λάθη του Βασίλιεφ. Απαξιώνοντας τη θεωρία της μιμήσεως του Αριστοτέλη ως αντιπλατωνική, απαξιώνοντας την αριστοτελική άποψη πως η τραγωδία οφείλει να προκαλεί την «οικείαν ηδονήν» και να έχει το «οικείον μήκος», απαξιώνοντας τα συστατικά στοιχεία της ουσίας του τραγικού, την μίμησιν πράξεως, σπουδαίας και τελείας, μέγεθος εχούσης, δηλαδή μια μίμησι ζώντων που διακρίνεται για τη σπουδή (εκ του σπεύδω!) και την εντελέχειά της (δηλαδή ενυπάρχουσα μέσα στη δομή της και στην ουσία της φορά προς το τέλος), τον επιδιωκόμενο σκοπό της και την ευρυχωρία της ώστε να ισορροπούν εντός του εύρους και τους μήκους της τα έξι ποιητικά στοιχεία που συνιστούν τα πράγματα, ο Βασίλιεφ επιλέγει φόρμες που προκαλούν άλλες συγκεχυμένες και αλλότριες προς την ουσία του τραγικού και ποικίλης προελεύσεως ηδονές. Η πλέον όμως απογοητευτική για σοβαρόν άνθρωπο προσέγγισή του είναι η εισαγωγή στη μέθοδό του της έννοιας του παιχνιδιού. Ξεκινώντας από τον Ρομαντισμό του Σίλερ που δογμάτισε πάνω στη θεωρία της τέχνης ως παιγνίου και τις νεώτερες προσθήκες του Χουϊσίνγκα, πάλι καταφεύγοντας στον Πλάτωνα και στην πολύτιμη κατάθεσή του ότι ένας ιερέας Αιγύπτιος, βλέποντας τη συνεχή περιέργεια για όλα του Σόλωνα, χαρακτήρισε τους Έλληνες «αεί παίδας», δεν αντιλαμβάνεται πως άλλο πράγμα είναι η παιδικότητα, αφέλεια του πλατωνικού ανθρώπου- αφού ο άνθρωπος γεννιέται καλός, αφού ουδείς εκών κακός- άλλο πράγμα η ανάλογη Ευαγγελική αφήγηση για τον Χριστό που ζήτησε να αφήσουν τα παιδιά να τον πλησιάσουν, ως αθώα και αγνά, και ΑΛΛΟ ΠΡΑΓΜΑ η ηρακλείτεια Κυβευτική, δηλαδή ο Χρόνος που παίζει ζάρια. Παιδί αυτής της Κυβευτικής, της τυχαίας ζαριάς (και το πιστεύει) είναι ο Οιδίπους, ο Ηρακλής του Σοφοκλή και του Ευριπίδη και βέβαια η Μήδεια. (Καλά δεν καταλαβαίνουν τι διαβάζουν στον Ευριπίδη;).

ΑΛΛΟ ΠΡΑΓΜΑ λοιπόν ο άνθρωπος ως παίγνιον του Χρόνου κι άλλο πράγμα οι παιδικές χαρές, τα τσίρκα, οι αρένες της ταυρομαχίας, οι ακροβασίες των σαλτιμπάγκων, τα πανηγύρια, τα τρίκυκλα του γιουσουρούμ, οι ρεμπέτες και οι χορεύτριες του φάντο και του φλαμένκο. Στη σύγχυσή του- γιατί πρόκειται για πλήρη σύγχυση- όταν αφήνει τις πλατωνικές αναλύσεις βουλιάζει μέσα σ΄ ό,τι αντιπλατωνικό μπορεί να διανοηθεί κανείς, γίνεται μεταπράτης λαϊκών, αστικών και λόγιων συμβολικών μορφών, κυριολεκτικά ΕΙΔΩΛΩΝ, δηλαδή σε μιμήσεις μιμήσεων. Αν ανασταινόταν ο Πλάτων θα εξόριζε τον Βασίλιεφ και ως άλλος Χίτλερ θα έκαιγε τα είδωλά του. Τον συμβούλεψα να διαβάσει το βιβλίο του Ράμφου «Μίμησις εναντίον μορφής». Θα συμβούλευα τους Έλληνες αμφιτρύωνές του να του διαβάσουν το διδακτορικό του Μανόλη Ανδρόνικου που αναλύει τις θεωρίες του Πλάτωνα για την Τέχνη, για να αντιληφθεί πως ο Πλάτων που «πουλάει» στα σεμινάριά του και πιστεύει πως εμπνέει τις παραστάσεις του, δεν έχει καμία σχέση με την πλατωνική θεωρία της Τέχνης, η οποία- για να απλουστεύσω – θεωρεί ως απόλυτη αισθητική απόλαυση την πλήρη αφαίρεση και την αναγωγή των πάντων στη Γεωμετρία. Απόλυτη αισθητική απόλαυση η ενατένιση του «Τέλειου Τετραγώνου» και του «Κύκλου»!

Είδαμε τίποτε από αυτά στο πιο φλύαρο ανατολίτικο χαλί της παράστασης της «Μήδειας» στην Επίδαυρο; Ηorror Vacui. Ο τρόμος του κενού. Δυστυχώς αυτός ο τρόμος για το κενό εμφανίζεται ως καινόν τι, ως καινοτομία, ενώ είναι η πανάρχαια αμηχανία και αγωνία μπροστά στο χάος, στην άσπρη σελίδα και την άδεια σκηνή.

«Άι Τάρζαν, Γιού Τζέην»

Η σπουδαία και τελεία μίμησις πράξεως είναι μια σπουδή, μια καλπάζουσα φυγή προς το τέλος, προς τον Σκοπό, περνώντας τα ελεεινά και φοβερά πάθη των ηρώων μέσα από εμπόδια που τα καθαίρουν, τα φιλτράρουν. Η παράσταση της «Μήδειας» με τίποτα δεν βιαζόταν, δεν έσπευδε προς το τέλος. Κάθε τόσο η φορά προς την έξοδο ανακόπτοταν από τελείως άσχετα και έξω από τα μέσα που συντελούν στην κατάκτηση του τέλους, του σκοπού- χορούς, τραγουδάκια, φιοριτούρες, ακροβατικά, τούμπες, πολεμικές τέχνες και πλήρη απαξίωση του λυρισμού. Τα χορικά είτε απαγγέλλονταν με μια συλλαβική αυτιστική μανιέρα ή συνέχεαν το χάος με την ομαδικότητα, τάχα μου συμβολίζοντας τη Βαβέλ. Δεν βρέθηκε κανείς να πληροφορήσει τον αγνοούντα τη γλώσσα μας σκηνοθέτη ότι η ελληνική δεν είναι γλώσσα με ιδεογράμματα όπως η κινεζική και δεν ομιλείται κολλώντας έναν ήχο σ΄ έναν άλλο, λέξεις φωνήματα ανεξάρτητα και αυτόνομα. Γιατί πώς έπεισε καλούς Ελληνες ηθοποιούς να εκφωνούν τον συνδετικό σύνδεσμο «και» ως λέξη που έχει νόημα, ενώ είναι φώνημα που συνδέει νοήματα;  Η ελληνική γλώσσα στην παράσταση του Βασίλιεφ ηχούσε σαν κινέζικα και συχνά σαν το ιδίωμα των φιλμ με τον Ταρζάν: «Άι Τάρζαν, Γιού Τζέην, σι Τσίτα»!

Σάββατο 23 Αυγούστου, Νέα

 Με τις πλάτες του Πλάτωνα

Πλάτωνας και Αριστοτέλης

ΕΔΩ ΚΑΙ ΑΡΚΕΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΑΛΛΑ ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ  ΣΧΕΔΟΝ ΜΕ ΜΟΡΦΗ ΚΑΤΑΙΓΙΔΑΣ ΕΜΦΑΝΙΖΕΤΑΙ  ΔΙΕΘΝΩΣ ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΩΝ ΠΑΣΗΣ ΦΥΣΕΩΣ ΓΚΟΥΡΟΥ. ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΣΑΜΑΝΟΙ, «ΓΟΗΤΕΣ», ΜΥΗΜΕΝΟΙ, ΜΑΓΟΙ, ΘΕΡΑΠΕΥΤΕΣ,  ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟΙ ΚΑΤΑΚΛΥΖΟΥΝ ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΤΙΣ ΔΥΤΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ «ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑΣ», ΜΥΩΝΤΑΣ ΚΑΘΕ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ, ΠΕΡΙΕΡΓΕΙΑΣ ΑΤΟΜΑ.

Είναι γεγονός πως υπάρχει μια γενική ένδεια, μια έκπτωση ιδεών, αξιών, σκέψης και οραμάτων. Η συχνή και εκκωφαντική αποτυχία των ιδεών και των αξιών του Διαφωτισμού, η κρίση του ορθολογισμού, η δοκιμασία της πολιτιστικής Κιβωτού της Δύσης έδωσαν τη θέση τους σε μια λαίλαπα ανορθολογισμού, πλήρους απαξίωσης όλων των κεκτημένων του ελληνορωμαϊκού πνευματικού οπλοστασίου. Ήδη από την εποχή του πολέμου στο Βιετ-Ναμ η στροφή, ιδιαίτερα της αμερικανικής νεολαίας προς τις ανατολικές θρησκείες και η ιδεολογία των παραισθησιογόνων ουσιών, γιατί όπως είναι γνωστό, οι ουσίες, τα νηπενθή, έγινε προσπάθεια να υποστηριχθούν και από επιστημονικές και πανεπιστημιακές έδρες και εκδόσεις, δημιούργησαν μια ιδιάζουσα κουλτούρα που στα χρόνια μας γενικεύτηκε και έγινε μόδα και μάλιστα λαϊκή και ευπώλητη.

Μέσα σ΄ αυτό το γενικό κλίμα η αναζήτηση του νέου αλλά με ρίζες ανατολικές, δηλαδή νέου για την ευρωπαϊκή παράδοση και παλαιού τρόπου σκέψης, συμπεριφοράς και γούστου, διάφοροι επιτήδειοι «πουλάνε» σοφία, γιατροσόφια, σωτήρια ελιξίρια, συνταγές ζωής, βαθύρριζες μεθόδους, μυστικές και ιερές παραδόσεις. Για πόσα χρόνια δεν μας είχαν εξαντλήσει διάφοροι μαχαρίσι που οι πανάρχαιες συνταγές τους κατάντησαν με τον καιρό και τη μεσολάβηση των εμπόρων ασκήσεις και συνταγές για αδυνάτισμα, αγχολυτικά μαντζούνια και διαδικασίες απάθειας.

Περάσαμε σαν παιδική αρρώστια τη μόδα της ινδικής μουσικής, τις τεχνικές ζεν, απομακρύναμε τα παιδιά από το «μπαλέτο» και τα εγγράψαμε στα πολυώνυμα ινστιτούτα πολεμικών τεχνών κ.τ.λ. Δεν γλίτωσε ούτε το θέατρο από το τσουνάμι μυστικιστικών, ανορθολογιστικών μεθόδων. Σε πολλές σχολές που διδάσκουν την υποκριτική τέχνη εισήχθησαν μαθήματα ανατολικών τεχνικών ελέγχου του σώματος, της αναπνοής, της αυτοσυγκέντρωσης και των αυτοματισμών στο μυϊκό και στο νευρικό σύστημα. Οι πλέον ρέκτες μετακαλούσαν ξένους ειδικούς στα ίδια θέματα, κυρίως από την Ανατολή και τις πρώην σοσιαλιστικές δημοκρατίες. Όλοι πουλούσαν «μέθοδο».Και σκέπτομαι ποιους γκουρού, ποιους θεατρικούς σαμάνους διέθετε το ελληνικό θέατρο και γέννησε την Κοτοπούλη, τον Βεάκη, τον Μινωτή, την Παξινού, την Παπαδάκη, τον Νέζερ, τον Λογοθετίδη, τον Κουν για να μην αναφερθώ στους μεγάλους λαϊκούς μίμους που εκτός των άλλων ήταν και λειτουργικά αναλφάβητοι και αυτοδίδακτοι. Κι όμως οι πρώτοι δόξασαν το ελληνικό θέατρο στο εξωτερικό σε μιαν εποχή που Ευρώπη και Αμερική περνούσαν χρυσή θεατρική ερμηνευτική περίοδο. Ο Βεάκης, ο Μινωτής, η Παξινού, η Παπαδάκη έπαιξαν «Άμλετ» και «Ηλέκτρα» στο Λονδίνο και στο Βερολίνο. Η Παπαθανασίου βραβεύτηκε στο Θέατρο των Εθνών, η Συνοδινού, ο Κωτσόπουλος δίδαξαν «Αντιγόνη» στο Παρίσι. Ο Νέζερ έπαιξε Μολιέρο στην Κομεντί Φρανσέζ και τιμήθηκε με το παράσημο της Λεγεώνας της Τιμής. Ο Κουν και οι «Όρνιθες» ξεσήκωσαν θύελλες ενθουσιασμού παγκοσμίως.

Ο Ροντήρης «δίδαξε» τραγωδία σ΄ ολόκληρη την Ευρώπη, τη Βόρεια Αμερική έως την Αργεντινή, το Μεξικό, τη Βολιβία, τη Χιλή. Η Παπαθανασίου έπαιξε «Μήδεια» μέσα στη Μόσχα, ελληνικά, με ρωσικό θίασο και σκηνοθέτη τον Οχλόπκωφ και Ιοκάστη, στα ελληνικά, με γιαπωνέζικο θίασο και Οιδίποδα τον Χίρα. Όλοι αυτοί δεν ευτύχησαν να έχουν γκουρού. Ο πλέον πρόσφατος προφήτης του θεάτρου που μας καταδέχτηκε είναι ο Ανατόλι Βασίλιεφ. Για τον σκηνοθέτη και τι έκανε με τη «Μήδεια» θα τα πούμε στην οικεία στήλη της Κριτικής τη Δευτέρα. Σήμερα θα ήθελα να ασχοληθώ με τον φερόμενο ως μυστικιστή, ιδεαλιστή και μεταφυσικό «διδάσκαλο», τον μεγάλο Μύστη, όπως ο ίδιος και οι παρατρεχάμενοί του τον παρουσιάζουν και τον διαφημίζουν.

Έχοντας εγκατασταθεί τα τελευταία χρόνια στη Γαλλία διευθύνοντας τη Σχολή Δραματικής Τέχνης και επισκεπτόμενος διάφορες χώρες (συχνά δίδαξε σε σεμινάρια και στους «Δελφούς») συστήνεται ως Παιδαγωγός που έχει να προτείνει νέα μέθοδο θεατρικής Αγωγής.

Μερικοί μαθητές των μαθημάτων του Βασίλιεφ όχι απλά γνώριζαν ό,τι εκείνος δεν ήξερε, αρχαίο δράμα, αλλά το είχαν και μάλιστα ευδοκίμως υπηρετήσει.

Πριν από έξι μήνες στην Αθήνα επέλεξε μέσω ακροάσεως δεκάδες ηθοποιούς που κατέβαλαν δίδακτρα για να παρακολουθήσουν τα σεμινάριά του. Τα σεμινάρια αυτά θα προετοίμαζαν μέσω της νέας μεθόδου μια ομάδα τελικής επιλογής του που θα έπαιρναν μέρος στην παράσταση της «Μήδειας». Σημειώνω πως η «Μήδεια» είναι η πρώτη αρχαία τραγωδία με την οποία καταπιάνεται ο διαβόητος Μύστης. Έως τώρα εκτός των άλλων κειμένων που έχει σκηνοθετήσει από τον αρχαίο κόσμο έχει ανεβάσει μια Ραψωδία του Ομήρου στα ρωσικά και διαλόγους του Πλάτωνα.Άρα ο δάσκαλος ανακάλυπτε για πρώτη φορά μαζί με τους μαθητές του σεμιναρίου το αρχαίο δράμα, για το οποίο είχε εκ των προτέρων χρηματοδοτηθεί από το Φεστιβάλ Αθηνών και το ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας.Αν ήθελα λίγο να υπερβάλω, αλλά γιατί να υπερβάλω, θα έλεγα πως μερικοί μαθητές των μαθημάτων του όχι απλά γνώριζαν ό,τι εκείνος δεν ήξερε, αρχαίο δράμα, αλλά το είχαν και μάλιστα ευδοκίμως υπηρετήσει, η Κονιόρδου, ο Ψαρράς, η Παπά, ο Καραθάνος, ο Παντελής Παπαδόπουλος.Τι δίδαξε ως μύηση στο αρχαίο δράμα για μήνες ο Βασίλιεφ: «Πλάτωνα»! Δίδαξε «Ίωνα» «Κρίτωνα», «Φαίδωνα» όχι ως θεατρικό κείμενο, τέλος πάντων, αλλά ως φιλοσοφικό κείμενο του απόλυτου μεταφυσικού στοχασμού. Γνωρίζετε τον σεβασμό και τον θαυμασμό μου στον Μεγάλο Φιλόσοφο και Ποιητή. Αλλά, ω αγαθοί, ως μπούσουλα, ως προθάλαμο, προθέρμανση, προπόνηση στον Τραγικό Λόγο; Τον φιλόσοφο που εξόριζε τους ποιητές και ιδιαίτερα τους σκηνικούς, θυμελικούς από την «Πολιτεία» του; Τον στοχαστή που θεωρούσε την τέχνη μίμηση μιμήσεως, δηλαδή μίμηση από δεύτερο χέρι αλλά τρίτου βαθμού απομάκρυνση από την αλήθεια, την ιδέα της ομορφιάς; Και με αυτόν τον φιλόσοφο ως οδηγό στοχεύεις στην κατανόηση ενός έργου του Ευριπίδη που είναι γνωστό ακόμη και στα σκολιαρούδια ότι όχι μόνο συνομίλησε με τους σοφιστές αλλά ολόκληρο το έργο του είναι γεμάτο από τους σοφιστικούς δισσούς λόγους, τις αμφισημίες, τις αμφισβητήσεις; Την κριτική των θεσμών και του θείου. Και είναι γνωστό και στα νηπιαγωγεία ότι ο Πλάτων παρέλαβε έναν «σοφιστή» Σωκράτη (όπως σωστά τον είδε ο Αριστοφάνης, ως καινοτόμο στοχαστή) και τον μετέτρεψε σε ορθολογιστή είρωνα χλευαστή και απαξιωτή των σοφιστών!


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.