“ΤΟ ΧΕΙΜΩΝΙΑΤΙΚΟ ΠΑΡΑΜΥΘΙ”-ΚΡΙΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ. ΟΥΙΛΙΑΜ ΣΑΙΞΠΗΡ, ΣΑΜ ΜΕΝΤΕΣ, ΙΘΑΝ ΧΟΚ, ΡΕΒΕΚΑ ΧΟΛ, THE BRIDGE PROJECT: “ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ, ΟΛΑ ΚΑΛΑ” ΓΙΑ ΤΙΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΕΠΙΔΑΥΡΟΥ.

[rockyou id=142357188&w=350&h=334]

του Γιάννη Καραμπίτσου

image

RENE_ZIRARD_OI_FLOGES_TIS_ZHLOTYPIAS

    «Στην πραγματικότητα, ο Λεόντιος είναι ένας Οθέλλος χωρίς τον Ιάγο του, ένας Κλαύδιος χωρίς τον Δον Γιάννη του, και έτσι αποκαλύπτει σε όλο της το εύρος μιαν αλήθεια εν μέρει κρυμμένη στα προηγούμενα έργα»(Rene Zirard: Οι φλόγες της ζηλοτυπίας).


image

Τα Επιδαύρια τελείωσαν για φέτος με μια παράσταση σύμπραξη Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής και Ηνωμένου Βασιλείου. Την Παρασκευή 21 Αυγούστου το κοινό της Επιδαύρου “ανάγκασε” τους συντελεστές της παράστασης να βγουν 4 φορές για να τους αποθεώσει. Πριν φτάσουμε εκεί, είχαμε την ευκαιρία να παρακολουθήσουμε μια “επαγγελματική” παράσταση, που εξαφάνισε σε μεγάλο βαθμό την σκηνοθεσία και ανέδειξε το κείμενο και το έργο, όπως συνήθως κάνουν στην Μεγάλη Βρετανία όταν ανεβάζουν Σαίξπηρ. Η Επίδαυρος υποδέχτηκε για πρώτη φορά τον μεγάλο δραματουργό και άφησε απόλυτα ικανοποιημένους τους οικοδεσπότες της, το κοινό της Επιδαύρου. Θα πρέπει να επισημάνουμε ότι ο συνολικός απολογισμός είναι θετικός για το Φεστιβάλ Επιδαύρου 2009, ο σχεδιασμός από τον καλλιτεχνικό διευθυντή του Φεστιβάλ Αθηνών Γιώργο Λούκο, αποδείχτηκε ισορροπημένος και αποτελεσματικός, αφού περιλάμβανε και κλασικές  και νεωτερικές παραστάσεις , το κοινό της Επιδαύρου έφυγε ικανοποιημένο στην πλειονότητα των παραστάσεων, μόνο οι Πέρσες είχαν άσχημη υποδοχή. Στην Άλκηστη και τους Όρνιθες υπήρξαν κάποιες ενστάσεις (μεταξύ των οποίων και του γράφοντος) αλλά η εντύπωση που άφησαν σε κοινό και κριτικούς (κυρίως η Άλκηστη) ήταν θετικές.

image

image

“Η πιο τερατώδης ζήλια του σαιξπηρικού θεάτρου δεν είναι η ζήλεια του Οθέλλου, αλλά του Λεόντιου, του πρωταγωνιστή του Χειμωνιάτικου Παραμυθιού. Μολονότι δεν έχει κανέναν κοντά του για να του δηλητηριάσει το πνεύμα, αυτός ο βασιλιάς της Σικελίας εξολοθρεύει σχεδόν ολόκληρη την οικογένειά του. Η Ερμιόνη, η πιστή γυναίκα του, του είναι αφοσιωμένη ψυχή τε και σώματι. Ο υποτιθέμενος αντίζηλος, ο Πολύξενος, βασιλιάς της Βοημίας, είναι ένας φίλος με ανεπίληπτη τιμιότητα”. (Rene Zirard: Οι φλόγες της ζηλοτυπίας).


image

“Το κείμενο που μας απασχολεί είναι ένα έκτακτο δοκίμιο πάνω στο θέμα του παρόντος βιβλίου — πάνω στη σύνδεση των επιθυμιών, πάνω στην συμ-παραγωγή και την άμεση γνώση που αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα αυτής της διαδικασίας.

Αν αυτή η συμ-παραγωγή έχει ήδη γίνει, οι συμπρωταγωνιστές του Λεόντιου αγαπιούνται κιόλας μεταξύ τους τόσο έντονα όσο έντονα τους αγαπά ο Λεόντιος, και δεν είναι εφικτή καμιά αποκατάσταση, καμιά θεραπεία δεν μπορεί να τους επαναφέρει στο αφετηριακό σημείο- το κεράτωμά του —«το σκληρό του μέτωπο» — συμπίπτει με τη «μόλυνση του εγκεφάλου του».

image

Ο Λεόντιος έχει δίκιο να πιστεύει ότι έχει δημιουργήσει τα αισθήματα της Ερμιόνης για τον Πολύξενο. Ανάμεσα στις δύο δυνατότητες που περιγράφει, διαλέγει την καλή. Οι προσπάθειες του στέφονται με επιτυχία, και η συμπάθεια που προσπάθησε να δημιουργήσει ανάμεσα στην Ερμιόνη και στον Πολύξενο υπάρχει πραγματικά. Μόλις το αντιλαμβάνεται, η ανασφάλεια του τον κάνει ενοχλητικό τρίτο σε αυτήν τη σχέση· την βλέπει σαν πλεκτάνη κατευθυνόμενη ενάντια στα συμφέροντα του, σαν μια εξυφασμένη μοιχεία. Αυτό είναι το σφάλμα του.

Παρόμοια με μας τους μοντέρνους, ο Λεόντιος σφάλλει από «υπερβολική καχυποψία». Η αγάπη της γυναίκας του για τον Πολύξενο τού φαίνεται ύποπτη επειδή αυτός την προκάλεσε. Όπως ο Κλαύδιος και ο Οθέλλος, το πνεύμα του κατευθύνεται ολοταχώς προς την αυτοκαταστροφή του. Η τρομερή παρεξήγηση είναι αδιαχώριστη από τη δύναμ-της διαίσθησης του. Αντί να τον βοηθήσει τη στιγμή της μεγαλύτερη; δοκιμασίας, η οξυδέρκεια του τον ρίχνει στον γκρεμό.

Αυτή είναι η τύχη πολλών θεωρητικών!” (Rene Zirard: Οι φλόγες της ζηλοτυπίας).

image

image

image

“Αν, για τον έναν ή τον άλλον λόγο, η αληθινή εξήγηση μας διαφεύγει, οι προδότες εκπληρούν το ρόλο του υποκατάστατου βεβιασμένα, αλλά αποτελεσματικά. Είναι θυσιαστικά όργανα με την καθαυτό έννοια του όρου. Ο ρόλος τους βασίζεται άμεσα σε ένα θυματοκρατικό αποτέλεσμα. Η ανοσιουργία τους στρέφει ενάντια στον εαυτό της την αγανάκτηση που ο Κλαύδιος και ο Οθέλλος δεν θα παρέλειπαν να εκφράσουν αν κανένα εξωτερικό «κίνητρο» δεν θα είχε προσφερθεί για να εξηγήσει την ωμή και εγκληματική τους συμπεριφορά…..

image

….. Χωρίς τους προδότες, οι θεατές δεν θα μπορούσαν να ταυτιστούν με τους ήρωες…..

image

image

…… Η οξύχολη ακατανοησία με την οποία έχουν υποδεχθεί το Χειμωνιάτικο παραμύθι καθιστά ακόμα πιο προφανή τη δραματική λειτουργία των σαιξπηρικών προδοτών. Οι παραδοσιακοί σχολιαστές βλέπουν στον Λεόντιο ένα πρόσωπο δυσάρεστο όσο και ακατανόητο, γι’ αυτό αποφεύγουν να το αναλύσουν. Καταλογίζοντας στη ζήλια του «ανεπαρκή αιτιολόγηση» δεν την κρίνουν επαρκώς πειστική για να παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο σε serious drama. Στην πραγματικότητα, ο Λεόντιος είναι ένας Οθέλλος χωρίς τον Ιάγο του, ένας Κλαύδιος χωρίς τον Δον Γιάννη του, και έτσι αποκαλύπτει σε όλο της το εύρος μιαν αλήθεια εν μέρει κρυμμένη στα προηγούμενα έργα.

image

Στο σαιξπηρικό θέατρο ο Λεόντιος είναι αυτός που θα έπρεπε να συμβολίζει τη ζήλια, ωστόσο δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε γιατί η τιμή απονεμήθηκε στον Οθέλλο. Αυτός, ασφαλώς, έχει μεγαλύτερο ανάστημα, αλλά ο κύριος λόγος βρίσκεται αλλού. Η ζήλια είναι συναίσθημα το οποίο συμμεριζόμαστε όλοι κατά έναν τρόπο και είναι αναγκαίο να γλυκαίνουμε τα χρώματα της με θυσιαστικές δολιότητες. Η εικόνα του Λεόντιου είναι πολύ ισχυρή για να ταιριάζει σε όλους μας.

image

Η παραδοσιακή μορφή του δράματος — σε αντίθεση με την τραγωδία — βασίζεται στη διχοτομία που φέρνει αντιμέτωπους τον ήρωα με τον προδότη. Καμιά λαϊκή επιτυχία δεν είναι δυνατή χωρίς αυτό το σχήμα. Στα έργα του τύπου που μας απασχολεί, δεν μπορούμε να αρνηθούμε στο κοινό τον γεμάτο ανοσιουργία ένοχο του οποίου την καταδίκη προσδοκά με αγαλλίαση. Αυτός ο αποδιοπομπαίος τράγος οφείλει να πολώσει την εχθρότητα τους έτσι ώστε να απαλλάξει τον ηθοποιό του οποίου αυτό το αναπληρωματικό πρόσωπο είναι το ακριβές είδωλο. Για να είναι αποτελεσματική η δραματική πράξη, ο προδότης οφείλει επαρκώς να μοιάζει με- τον ήρωα για να αξίζει το όνομα του προδότη, αλλά οφείλει επίσης να διαφέρει από αυτόν…..

image

….. Στο Χειμωνιάτικο παραμύθι η τρομερή αλήθεια έχει αποκαλυφθεί εξ ολοκλήρου και ο συγγραφέας φτάνει στο αποκορύφωμα της φρίκης στο βαθμό που ο Λεόντιος εκμηδενίζει όχι μόνο το γάμο του, αλλά ολόκληρη την οικογένεια του χωρίς να μιλάμε για την πιο ακριβή φιλία του. Εμφανίζεται ως η πιο μαύρη εκδοχή ενός δράματος που ήδη είναι πολύ σκοτεινό στους προδρόμους του. Είναι το πιο νοήμον, το πιο καταθλιπτικό και πιο καταστροφικό από όλα τα υπερμιμητικά πρόσωπα που δημιούργησε ο Σαίξπηρ· προφανώς είναι το πιο αληθινό από “ψυχολογική” σκοπιά”. (Rene Zirard: Οι φλόγες της ζηλοτυπίας).

image

Το Χειμωνιάτικο Παραμύθι μπορεί εύκολα να θεωρηθεί απλοϊκό η επιφανειακό έργο. «Ανάμεσα στα πολυάριθμα αριστουργήματα του Σαίξπηρ μου φαίνεται οτι το Χειμωνιάτικο Παραμύθι αξίζει μια καλύτερη θέση, γιατί είναι το πιο συγκινητικό.» (Rene Zirard: Οι φλόγες της ζηλοτυπίας).

Η παράσταση σε σκηνοθεσία Σαμ Μέντες είχε σαν ατού τις πολύ καλές ερμηνείες. Ξεχώρισαν η άψογη, υποδειγματική ερμηνεία του Simon Russell Beale ως Λεόντιου που έδωσε -μεταξύ άλλων- στο πρώτο μέρος ένα αναμφισβήτητο προβάδισμα σε σχέση με το χλιαρότερο δεύτερο, όταν επανέρχεται με την σκηνή του «αγάλματος» παρόλη την ευχάριστη διάθεση των σκηνών της Βοημίας αισθανόμαστε μια ανακούφιση, της Ρεβέκκας Χολ ως Ερμιόνης που ερμηνεύει με πάθος και αισθαντικότητα το ρόλο της  με καλύτερη στιγμή εκείνη της δίκης, του Paul Jesson ως Καμίλλου, του Josh Hamilton ως Πολύξενου, της Πολίνα συζύγου του Αντίγονου, του Dakin Matthews ως Αντίγονου, του Richard Easton ως γέρου βοσκού, υποτιθέμενου πατέρα της Περντίτα και του γιού του Tobias Seagal. Η ερμηνεία του Ethan Hawke ως Αυτόλυκου, με εμφάνιση και παρουσία που θυμίζει Μπόμπ Ντίλαν, ήταν εκφραστική και σύμφωνη με τις απαιτήσεις του ρόλου που είχε κάτι το αβανταδόρικο πλασμένο στα μέτρα του.

image

Το δεύτερο μέρος επιχειρεί να αντιπαραβάλλει στον ατομικιστικό κόσμο της ζηλοτυπίας και της  «υπερβολικής καχυποψίας» του πρώτου μέρους , έναν κόσμο αγάπης και συλλογικής ευτυχίας. Ενώ κάτι τέτοιο μοιάζει να ταιριάζει περισσότερο λόγω του πολυπρόσωπου του θιάσου επάνω στην σκηνή,  στον χώρο της Επιδαύρου, λόγω αρκετών μέτριων ερμηνειών σε βασικούς ρόλους και μιας μάλλον τυπικά καλής αλλά όχι απογειωτικής  σκηνοθεσίας, δεν κατάφερε να κρατήσει το ενδιαφέρον των θεατών στον ίδιο βαθμό με το πρώτο,  με αποτέλεσμα η συνολική άτονη εντύπωση για αυτό, να συμπαρασύρει σε ένα βαθμό και πολλά υπό μέρους θετικά που εμπεριείχε,  μέσα σε αυτά και την πολύ καλή ερμηνεία του Ethan Hawke.

image

Οι φωτισμοί ήταν υποβλητικοί, το ίδιο τα σκηνικά και η μουσική, η σκηνοθετική προσέγγιση, αν και χωρίς εξάρσεις όπως προείπαμε, ήταν εξαιρετική, σεβάστηκε και ανέδειξε σε μεγάλο βαθμό το ποιητικό κείμενο του Σαίξπηρ αλλά και το επίμαχο βασικό θέμα του,  την ζηλοτυπία και τις επιπτώσεις της. Την όχι ορατή με “μια πρώτη ματιά” πολυπλοκότητα του έργου, τα βαθύτερα και σύνθετα υπόρρητα νοήματα του όπως τα επισημαίνει η εύστοχη πένα του Ρενέ Ζιράρντ,  η παράσταση τα προσεγγίζει, αλλά ενδεχόμενα όχι τόσο διεισδυτικά όσο απαιτούσε η δυναμική του. Συνολικά μια ποιοτική παράσταση που έκλεισε τα φετινά Επιδαύρια, αφήνοντας το κοινό απόλυτα ικανοποιημένο. Για το αν παραστάσεις προορισμένες περισσότερο για κλειστούς χώρους, μπορούν να κερδίσουν μια θέση στην Επίδαυρο, η άποψή μας δεν είναι ακόμα εντελώς κατασταλαγμένη. Περισσότερο κλείνει προς το να προτιμούνται σαν δεύτερη λύση και όχι σαν πρώτη. Στην συγκεκριμένη περίπτωση, η συνεργασία Νέας Υόρκης και Λονδίνου, καθιστούσε πολύ ελκυστική πρόκληση την παράσταση του Σαμ Μέντες και του Bridge Project στην Επίδαυρο και η πρώτη επαφή του κοινού της Επιδαύρου με έργο του μεγάλου δραματουργού Ουίλιαμ Σαίξπηρ, κρίνεται τουλάχιστον ενθαρρυντική.

RENE_ZIRARD_OI_FLOGES_TIS_ZHLOTYPIAS

Η ανάσταση του Λεόντιου

Όταν ο Λεόντιος αντιλαμβάνεται επιτέλους το άγαλμα, ξαφνιάζεται με την εξαιρετική ομοιότητα που παρουσιάζει με τη σύζυγο που έχασε. Ο αμαρτωλός μέσα του που μετανοεί είναι βαθύτατα συγκινημένος, αλλά ο εραστής της τέχνης δεν παραδίδεται, γι’ αυτό και μιλάει πρώτος. Εξετάζοντας σχολαστικά το αλλόκοτο αντικείμενο που έχει μπροστά του, μας μεταδίδει πιστά τις σκέψεις του:

-Κι όμως Παυλίνα, η Ερμιόνη τόσες ζάρες δεν είχε, δε φαινόταν τόσο ηλικιωμένη.

-Ο γλύπτης, εξηγεί η Παυλίνα, θέλησε να παραστήσει την Ερμιόνη «σαν να ζούσε σήμερα». Θέλησε να είναι τόσο πιστός στην πραγματικότητα ώστε παράστησε αυτήν που δεν υπάρχει πια. Ένα λιγότερο περίπλοκο πνεύμα θα είχε καταλάβει οπωσδήποτε ότι με τα λεγόμενα της η γυναίκα τον κορόιδευε, αλλά ο άνθρωπος μας έχει άλλες σκέψεις. Πεπεισμένος ότι σκότωσε τη γυναίκα του, εδώ και δεκάξι χρόνια, μέσα σε μια τυφλή παράφορα, δύσκολα αποδέχεται αυτό που του λένε οι αισθήσεις του. Αλλά το πείσμα του να διαψεύσει την αντίληψη του είναι επίσης μια κρυφή νύξη στον καλλιτεχνικό σνομπισμό του ίδιου και των ομοίων του.

Στους εστετίστικους κύκλους της Σικελίας, ένας επιφανής άνδρας δεν πρέπει ποτέ να συγχέει το αντίγραφο, έστω κι αν είναι τέλειο, με το πρότυπο το οποίο αντιγράφει. Ένας Έλληνας συγγραφέας διηγείται ότι κάποια μέρα, στην Ελλάδα, μερικά πτηνά ξεγελάστηκαν τόσο πολύ από ρώγες σταφυλιού που παριστάνονταν σε έναν πίνακα — ο ζωγράφος ήταν δάσκαλος στο ρεαλισμό — ώστε δοκίμασαν να το τσιμπολογήσουν. Τι ταπείνωση για μας να μοιάζουμε με αυτά τα πουλιά!

«Οι μοντέρνοι καλλιτέχνες είναι τόσο ικανοί», λέει ο Λεόντιος, «ώστε μπορούν να ξεγελάσουν όλο τον κόσμο, αλλά όχι και μένα· αρνούμαι να πιστέψω ότι αυτό το άγαλμα είναι όντως η γυναίκα μου και βασίζομαι στην πέτρα που δεν λέει ποτέ ψέματα». Μέσα στον κόσμο όπου αναπτύσσεται ο Λεόντιος, η μεγάλη ντροπή, ήδη, είναι να παγιδευτεί κανείς στην παράσταση. Αυτή η ντροπή παίρνει μια μορφή ελαφρώς διαφορετική από τη δική μας, αλλά κατά βάθος είναι η ίδια.

Οι διανοούμενοι του συρμού δεν παύουν να μας καταλογίζουν την αξιοθρήνητη βέβαια, αλλά συγκινητική τάση μας να συγχέουμε τα σημεία με τα αντικείμενα που παριστάνουν. Αλλά τι συμβαίνει με την αντίστροφη αυταπάτη; Ακολουθώντας την ίδια κατεύθυνση, καταστήσαμε το πράγμα αδιανόητο. Ένα απλό σημείο έχει αποβεί πραγματικότητα! Ακόμα κι αν βλέπαμε αυτό το θαύμα με τα ίδια μας τα μάτια, θα το βρίσκαμε υπερβολικά σκανδαλώδες για να το πιστέψουμε. Ο Λεόντιος μας μοιάζει πολύ από αυτή τη σκοπιά. Δυσπιστεί τόσο πολύ απέναντι στην πρώτη αυταπάτη, ώστε βρίσκεται απροστάτευτος μπροστά στη δεύτερη. Απέναντι στις αθώες δολιότητες της Παυλίνας και της Ερμιόνης, είναι το ιδεώδες θύμα.

Ο Σαίξπηρ χλευάζει με λεπτότητα την ειδικά δυτική ευπιστία, ήτοι τη μονομανία της ευπιστίας. Μέσα στην αμφιβολία, οι ειδικοί κλίνουν πάντα προς το όχι, το μηδέν, τον πιο κοινότοπο μηδενισμό, την πιο θλιβερή λύση, και αυτό τους καθιστά επιφανείς ειδικούς. Ο Λεόντιος με τη σειρά του θέλει να είναι ειδικός, τόσο στην τέχνη όσο και στον έρωτα, αναζητεί τη σωτηρία στην άρνηση του άμεσου, της πρώτης εντύπωσης. Κάτω από άλλη μορφή ξαναβρίσκουμε εδώ την παλαιά ιστορία του έρωτα εξ ακοής και του έρωτα με τα μάτια ενός άλλου. Το άγαλμα είναι το ισοδύναμο του εραστή με την πέτρινη καρδιά προς την οποία τείνουν όλοι οι εραστές της καλοκαιρινής νύχτας με το ίδιο αλάθητο ένστικτο που όλες οι χρυσαλλίδες κατευθύνονται προς το φως που θα τις κάψει. Ανάμεσα στην ατόφια χαρά και στην πέτρα δεν υπάρχει περιθώριο δισταγμού· πρέπει να διαλέξουμε την πέτρα.Εντούτοις δεν πρέπει να σχηματίσουμε άσχημη γνώμη για τον Λεόντιο. Το πάθος της μετάνοιας του δεν τίθεται υπό αμφισβήτηση. Αρχικά σκέφτεται την Ερμιόνη:

Ω! τέτοια ήταν η στάση της,

τόσο ζωηρό το μεγαλείο της — ζωή θερμή,

που τώρα στέκεται κρύα — όταν της πρωτομίλησα

γι’ αγάπη. Ντρέπομαι· δε με μαλώνει η πέτρα,

που εγώ ‘μουνα πιο πέτρα κι απ’ αυτήν;

Ο Λεόντιος έχει αλλάξει, αλλά τόσο αιφνίδια, ώστε τα μικροχαρακτηριστικά της προσωπικότητας του έχουν παραμείνει τα ίδια. Του χρειάζεται ακόμα χρόνος προσαρμογής. Ο καλλιτεχνικός του σνομπισμός κολλάει στο δέρμα του όπως τα βρεγμένα ρούχα κολλούν στην πλάτη ενός ανθρώπου που μόλις έσωσε έναν πνιγμένο — ο οποίος δεν είναι άλλος από τον εαυτό του. Δεν πρέπει να του ζητήσουμε αμέσως να αλλάξει πουκάμισο.

Αν αυτό το σκηνικό παιχνίδι δεν προσκομίζει τίποτα το ουσιώδες, τότε γιατί ο Σαίξπηρ το θέλησε; Η συμβολική του σημασία είναι τεράστια. Ο δισταγμός του Λεόντιου ανακεφαλαιώνει το μιμητικό αλλοτινό δράμα. Η λύση είναι ένας μικρόκοσμος του έργου- αναζωπυρώνει την «τραγική ρωγμή» (tragic flaw) του Λεόντιου, αλλά με ειρωνικό τρόπο, ούτως ώστε μας δίνεται η ευκαιρία να παραστούμε στην οριστική θεραπεία του ήρωα. Η αρρώστια του εξανεμίζεται μπροστά στα μάτια μας, στο βαθμό που η Ερμιόνη επιστρέφει στη ζωή.Αρχικά οι θεατές δεν γνωρίζουν τίποτα παραπάνω από τον ήρωα· είναι πεπεισμένοι ότι η Ερμιόνη είναι πεθαμένη. Τη στιγμή των αποκαλυπτηρίων, το «άγαλμα» πρέπει να εμφανιστεί μέσα σε ένα φως που να ευνοεί την ψευδαίσθηση, με άλλα λόγια να το καθιστά αληθινά «γλυπτικό», ιερατικό, άψογο. Το κοινό, με τη σειρά του, πρέπει να ξεγελαστεί, αλλά ο σκηνοθέτης πρέπει να μεριμνήσει ώστε να καταλάβουμε την αλήθεια πριν από τον Λεόντιο.

Όταν ο Λεόντιος ανακαλύπτει τις φοβερές «ρυτίδες» του αγάλματος, επιβάλλεται ένας πιο ισχυρός φωτισμός. Αναγνωρίζοντας την καλλιτέχνιδα που παίζει το ρόλο της Ερμιόνης, συλλαμβάνουμε την αλήθεια, αλλά αυτή διαφεύγει πάντα από τον Λεόντιο. Όπως συμμεριστήκαμε αρχικά το σφάλμα του, τώρα νιώθουμε συμπάθεια γι’ αυτήν. Για πρώτη φορά, τασσόμαστε ολόψυχα με τον ήρωα…

Όταν οι τελευταίες αυτές στιγμές του έργου ανεβαίνουν στη σκηνή, οι θεατές είναι συγκινημένοι και, σε εκείνους που δεν ενδιαφέρονται ειδικά για τη θρησκεία, αυτή η συγκίνηση δεν μπορεί παρά να χαρακτηρισθεί θρησκευτική ή κοντινή στη θρησκεία. Η λέξη ανάσταση έρχεται αναπόδραστα στο νου. Πολλοί κριτικοί ενοχλούνται: διαπιστώνοντας ότι καμιά ανάσταση δεν συμβαίνει σε αυτό το έργο και κανένα θρησκευτικό ρήμα δεν ακούγεται, αρνούνται κάθε θρησκευτική διάσταση στο Χειμωνιάτικο παραμύθι.

Άραγε αυτή η «ανάσταση» επινοήθηκε ολόκληρη από πιστούς που ήθελαν να ενσταλάξουν τη θρησκεία μέσα στη λογοτεχνία; Ακόμα και οι πιο δεκτικοί θεατές δεν συγχέουν αυτή τη σκηνή με έναν λίγο πολύ εκχριστιανισμένο Πυγμαλίωνα. Πέρα από τη δογματική του αντίθεση, και για εξω-λογοτεχνικούς λόγους, προς κάθε θρησκευτικό αποτέλεσμα, ο κριτικός πρέπει να αναγνωρίσει την πραγματικότητα αυτού όσο και του οιοδήποτε άλλου αποτελέσματος. Το να αρνηθεί ότι είναι θρησκευτικό υπό το πρόσχημα ότι αυτό το τελευταίο είναι αδιανόητο έξω από την ειδική του γλώσσα, θα ισοδυναμούσε με την’ άρνηση κάθε ερωτικού αποτελέσματος, για παράδειγμα, επ’ απουσία της καθαρής σεξολογικής γλώσσας, με ειδικές βοηθητικές εικόνες.

Η νίκη του Λεόντιου πάνω στον πειρασμό συμπορεύεται με το σκηνικό παιχνίδι που φαντάζεται η Παυλίνα. Αν η μιμητική επιθυμία είναι ένα είδος δαίμονα που υπονομεύει το πραγματικό και τελικά το καταστρέφει, η άρνηση της θα έπρεπε να προκαλέσει το αντίθετο αποτέλεσμα. Ένας Λεόντιος απελευθερωμένος από αυτή την επιθυμία θα έπρεπε να επικαλύψει το Είναι, την πραγματική παρουσία, και όντως αυτό συμβαίνει… με τη μικρή καθυστέρηση που μόλις διαπιστώσαμε.

Αυτή η ήττα της επιθυμίας είναι ένα θαύμα μεγαλύτερο από τη διακοπή κάποιου ηλίθιου φυσικού νόμου. Διαψεύδει το πιο ισχυρό μάθημα αυτού του βιβλίου: άπαξ και η επιθυμία καταλάβει κάποιον, δεν αφήνει τη λεία της. Ο Λεόντιος είναι ο πρώτος που αντιβαίνει σε αυτή την αρχή. Το πρόσωπο που πεθαίνει στη δεύτερη πράξη και ξαναγεννιέται στην πέμπτη πράξη δεν είναι η Ερμιόνη, αλλά ο ίδιος ο Λεόντιος, και αυτή η τελευταία σκηνή πρέπει να ιδωθεί μέσα σε αυτή την προοπτική.

Αντιστρέφοντας τη διατύπωση του Έλιοτ, θα πούμε ότι η φαινομενική ανάσταση της Ερμιόνης είναι το υποκειμενικό σύστοιχο ενός πέρα για πέρα αντικειμενικού και πραγματικού συμβάντος, της παραίτησης του Λεόντιου από την κακή του επιθυμία. Η «ανάσταση» συμβαίνει όταν αυτή η παραίτηση και η επιστροφή της Ερμιόνης συμβολίζονται αμοιβαία στην τελευταία σκηνή.

δύο σκηνές σε πλήρη αντίθεση. Προφανώς, ο συγγραφέας ήθελε αρχικά να δείξει την «ψευδή» ανάσταση της Ερμιόνης προτού να συμβεί η «αληθινή». Η παράθεση των δύο αναστάσεων είναι προφανώς εσκεμμένη και επικυρώνει την εγκυρότητα της λέξης «ανάσταση».

Οι δύο περιπέτειες είναι αμφότερες η απροσδόκητη, αλλά όχι θαυματουργή επανεμφάνιση στη ζωή του Λεόντιου μιας γυναίκας χαμένης από καιρό — της κόρης του καταρχάς, εν συνεχεία της γυναίκας του. Στην πρώτη σκηνή, όταν ο Λεόντιος βλέπει την Περντίτα, η ανάμνηση της γυναίκας του του ξανάρχεται με τόση ένταση, ώστε πιστεύει ότι αυτή η τελευταία αναστήθηκε. Πειστική αρχικά, αυτή η ψευδαίσθηση εξανεμίζεται τόσο γρήγορα όσο γεννήθηκε, από τη στιγμή που ο Λεόντιος κατανικά τον πειρασμό που ο ίδιος γέννησε.

Στον τελευταίο αυτό κατοπτρισμό της επιθυμίας, η ψευδο-Ερμιόνη έχει τόσο νεανικό ύφος όσο είχε όταν ο Λεόντιος την είδε για πρώτη φορά. Το μαγικό συμβάν καταργεί τα δεκάξι χρόνια που παρήλθαν εν τω μεταξύ.

Η δεύτερη σκηνή αντιστρέφει τις ψευδείς εντυπώσεις της πρώτης και αποκαθιστά στο σώμα της Ερμιόνης τα σημάδια του χρόνου: εξ ου και οι ρυτίδες της. Η δεύτερη ανάσταση είναι τόσο αληθινή όσο ψεύτικη ήταν η πρώτη· είναι η ανταμοιβή ενός Λεόντιου που καθάρθηκε από την κακή του επιθυμία. Αυτή η αλήθεια δεν είναι μαγική, αλλά επίγεια. Καθησυχασμένη για τη νίκη του Λεόντιου πάνω στον έσχατο πειρασμό του, η σοφή Παυλίνα αποφασίζει ότι άφοβα η Ερμιόνη θα μπορούσε να ξανασυναντήσει το σύζυγο της.

Η λέξη «ανάσταση» προσιδιάζει εξίσου. Μάλιστα είναι απαραίτητη για να αποκαταστήσει τη μόνη προοπτική που μετράει σε αυτή τη σκηνή, την προοπτική του Λεόντιου. Αυτός είναι που έχει την εντύπωση ότι επιστρέφει στη ζωή και, πέρα από τη σκηνοθεσία της Παυλίνας, αυτή η εντύπωση δεν είναι απατηλή. Ήταν νεκρός και αναστήθηκε.

Οι ρυτίδες της Ερμιόνης δεν πρέπει να αποτελέσουν αιτία παρεξηγήσεων. Εύκολα καταλαβαίνουμε ότι ο Λεόντιος εκπλήσσεται που τις εντοπίζει πάνω σε ένα άγαλμα. Δεν πρέπει να φανταστούμε ότι, μόλις πέφτει η αυλαία, θα αρχίσει να ονειρεύεται ένα lifting για τη γυναίκα του ή, για λογαριασμό του, ένα συναινετικό διαζύγιο. Στις μέρες μας πιθανώς θα ήταν υποχρεωμένος να το κάνει. Στο κάτω κάτω, είναι επιφανής άνδρας ο οποίος δεν πρέπει να στιγματίσει την εικόνα που έχουν γι’ αυτόν. Τα αντικείμενα που τον περιβάλλουν πρέπει να είναι ανώτερης ποιότητας, τα πιο αξιοζήλευτα από κάθε άποψη, χωρίς να εξαιρείται η σύζυγος του, την οποία πρέπει να αλλάξει με το πρώτο σημάδι φθοράς, σάμπως να πρόκειται για αμάξι.

Η ανάσταση του Λεόντιου ακολουθεί την κατεύθυνση αυτής της υπόθεσης. Στο φως των ενδείξεων που συσσωρεύονται, δεν μπορεί να επρόκειτο για επινόηση. Πώς να εξηγήσουμε διαφορετικά το γεγονός ότι ο Σαίξπηρ περνά από τον λαμπρό, αλλά απελπισμένο κυνισμό του Τρωίλος και Χρυσίδα στη στάση που διαφαίνεται στο δεύτερο μέρος του Χειμωνιάτικου παραμυθιού; Η μεταστροφή του πνεύματος του δεν μου φαίνεται καλλιτεχνική ιδιοτροπία. Ενσαρκώνεται σιγά σιγά, και η πρώτη του ενσάρκωση, ο Πόστουμος, αφήνει την εντύπωση μιας εκπληκτικής αδεξιότητας, καθώς είναι καρπός της πένας ενός ισχυρού και έμπειρου συγγραφέα σαν τον Σαίξπηρ. Η αδεξιότητα αυτού του προσώπου μού φαίνεται ένδειξη αυθεντικότητας. Ο Πόστουμος αναγγέλλει τον μεγαλειώδη τρόπο με τον οποίο ο Σαίξπηρ θα σκηνοθετήσει τη μετάνοια του Λεόντιου.

Αν δεχτούμε ότι ο συγγραφέας έβαλε ήδη πολύ από τον εαυτό του σε αυτόν τον ήρωα, τότε εξηγείται επαρκώς η ειδοποιός διαφορά που χαρακτηρίζει όλα τα θέματα του Χειμωνιάτικου παραμυθιού, μη εξαιρουμένων και των δύο πράξεων που δεν μελετήσαμε, της τρίτης και της τέταρτης. Όσο πιο αυστηρός γίνεται ο Σαίξπηρ με τον εαυτό του, τόσο πιο επιεικής γίνεται με τους άλλους, και τόσο η περιγραφή της αθωότητας αποκτά τη δύναμη που της έλειπε στις δύο πρώτες ελεγείες….

….. Κατ’ εμέ, το Χειμωνιάτικο παραμύθι είναι η ευτυχής κατάληξη ενός επί μακρόν ασύνειδου σχεδίου που ανατρέχει όχι μόνο στις δύο πρώτες ελεγείες, αλλά και στην Κορδελία του Βασιλιά Ληρ και, ασαφέστερα, στις οδύνες του Οθέλλου, στη θυσιαστική ναυτία του Άμλετ, ήτοι στα πιο σφοδρώς μηδενιστικά έργα, κυρίως στο Τρωίλος και Χρυσίδα, όπου η αντίθετη τάση διαφαίνεται στη φρενίτιδα της ίδιας του της άρνησης, μέσα στη συστηματική εκρίζωση του οιουδήποτε μπορεί, όσο ασθενικά κι αν γίνεται, να εμφανιστεί ως απολυτρωτής.(Rene Zirard: Οι φλόγες της ζηλοτυπίας).

 ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΤΟΥ ΣΙΝΕΜΑ

[rockyou id=142373442&w=426&h=319]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.