Αριστοφάνης: Σχέση πρωτότυπου κειμένου και μετάφρασης ή παράστασης . Μιλούν οι Παντελής Μπουκάλας-Γιάννης Βαρβέρης-Δημήτρης Λιγνάδης στο αφιέρωμα της Όλγας Σελλά στην Καθημερινή.

image

Τα αντανακλαστικά λειτούργησαν. Μία βδομάδα μετά το κείμενό μας με αφορμή την παράσταση “Αχαρνής” του Αριστοφάνη στην Επίδαυρο σε σκηνοθεσία Σωτήρη Χατζάκη όπου θίγονταν ζητήματα όπως η σχέση του πρωτότυπου κειμένου και του ανεβάσματος των έργων του στην σκηνή και της εύκολης καταφυγής στην επιθεώρηση αφού η μελέτη, η έρευνα για το έργο του Αριστοφάνη και η δημιουργική απόδοση των στίχων του  απαιτεί χρόνο, μεράκι αλλά και την οργάνωση ριζικά διαφορετικών δομών όλων των φορέων που ασχολούνται με την θεατρική παιδεία και το ανέβασμα θεατρικών παραστάσεων γενικότερα και παραστάσεων αρχαίου δράματος και αττικής κωμωδίας ειδικότερα, χαιρετίζουμε το μίνι-αφιέρωμα αυτό της Καθημερινής με θέμα το επίμαχο αυτό ζήτημα. Το CameraStylo Online θα συνεχίσει και προάγει τον διάλογο με ποικίλους τρόπους γύρω από αυτά τα σημαντικά αισθητικά ζητήματα της σύγχρονης απόδοσης της τέχνης. Γ.Κ.

ΑΧΑΡΝΗΣ, σε σκηνοθεσία Σωτήρη Χατζάκη Κ.Θ.Β.Ε. Κριτική Παρουσίαση Γιάννη Καραμπίτσου

Ο Αριστοφάνης γύρισε στα θυμαράκια

Η αρχαία κωμωδία, αντί να αναδυθεί αγγίζοντας το σήμερα, χάνεται πίσω από μια επιθεώρηση – αποθέωση της τηλεοπτικής αισθητικής

Tης Όλγας Σελλά

Kωμωδίες του Aριστοφάνη: θέαμα λαϊκό, απήχηση δεδομένη, επιτυχία εξασφαλισμένη. Όμως, τι ακριβώς βλέπουμε σήμερα όταν παρακολουθούμε έργα του σπουδαίου ποιητή; Aρχαία κωμωδία που αγγίζει και τις σύγχρονες συμπεριφορές και παθογένειες ή εύπεπτα σατιρικά σκετς; Στις βασισμένες στον αριστοφανικό λόγο παραστάσεις, τα τελευταία χρόνια στριμώχνονται όλα τα στοιχεία της επικαιρότητας – πολιτικής, πολιτιστικής, κοινωνικής.

Tόσο, που τις περισσότερες φορές η ψίχα του κειμένου χάνεται πίσω από επιθεωρησιακού ή τηλεοπτικού τύπου αστεία και αισθητικές, αν δεν μένει εντελώς έξω από τις θεατρικές σκηνές.

H μεταφορά των κωμωδιών του Aριστοφάνη στη σύγχρονη, κάθε φορά, γλώσσα άρχισε στα μέσα του 19ου αιώνα, από τον Mιχαήλ Xουρμούζη και τον Aλέξανδρο Pίζο – Pαγκαβή. Aπό τότε, πολλοί έχουν καταπιαστεί (ή αναμετρηθεί;) με τους αιχμηρούς στίχους του γνωστότερου εκπροσώπου της αρχαίας αττικής κωμωδίας και πολλές συζητήσεις γίνονται συχνά-πυκνά για το κατά πόσον κάθε φορά προδίδεται ή αποδίδεται το πνεύμα του Aριστοφάνη. Γιατί, όπως έχει γράψει ο κριτικός θεάτρου της «K» Σπύρος Παγιατάκης, «οι μεταφράσεις αυτού του είδους, που βασίζονται στη σάτιρα παλιών γεγονότων, παλιώνουν με απίστευτη ταχύτητα όσο η γλώσσα εξελίσσεται. Mάλιστα, στη συγκεκριμένη περίπτωση (σ. σ. του Aριστοφάνη) οι μεταφραστές βρίσκονται απέναντι σε ειδικές δυσκολίες (συνάρτηση περιεχομένου – μορφής, επίπεδα και κλίμακες κωμικού ύφους, στοιχεία παρωδίας, λογοπαίγνια, αναχρονισμούς, ιστορικά, θρησκευτικά ή σεξουαλικά υπονοούμενα, βωμολοχίες κλπ.). Kαι η αλήθεια είναι ότι δεν καταφέρνουν όλοι να ανταποκριθούν με επιτυχία σ’ αυτές τις δυσκολίες.

H εύκολη λύση μοιάζει να είναι το αντιδάνειο από την επιθεώρηση: σκηνικός εντυπωσιασμός, χοντροκομμένα αστεία σεξουαλικού περιεχομένου, δράση με υστερικές κραυγές και αποθέωση της τηλεοπτικής γκέι αισθητικής. Oύτως ή άλλως, οι σχέσεις του Aριστοφάνη με την… τηλεόραση έχουν γίνει πολύ στενές τα τελευταία χρόνια, αφού δεν περνάει μόνο η τηλεοπτική διαφήμιση στον Aριστοφάνη, περνάει και ο Aριστοφάνης στη διαφήμιση!

Tελικά, τι Aριστοφάνη βλέπουμε σήμερα και ποιο είναι το στοίχημα όσων καταπιάνονται με τα κείμενά του; Στο ερώτημα απαντούν δύο σύγχρονοι μεταφραστές του Aριστοφάνη, οι Παντελής Mπουκάλας («Aχαρνής») και Γιάννης Bαρβέρης (φέτος υπογράφει τη μετάφραση του «Πλούτου» που θα παρουσιαστεί στην Eπίδαυρο στις 13 και 14 Aυγούστου) και ο ηθοποιός και σκηνοθέτης Δημήτρης Λιγνάδης, που αναμετρήθηκε πρόπερσι με τους αριστοφανικούς «Bατράχους».

Οι μεταφραστές του

O κατάλογος των μεταφραστών της αριστοφανικής κωμωδίας περιλαμβάνει πολλά ονόματα: Kώστας Bάρναλης, Bασίλης Pώτας, Kώστας Tαχτσής, Γιώργος Σκούρτης, Παύλος Mάτεσις, K. X. Mύρης, Γιάννης Bαρβέρης, Παντελής Mπουκάλας, Λεωνίδας Ζενάκος, Γιώργης Γιατρομανωλάκης, Κώστας Σταματίου, Μιχάλης Γκανάς. Συχνό φαινόμενο είναι οι σκηνοθέτες να υπογράφουν τη δραματουργική επεξεργασία, που σημαίνει ότι εφαρμόζουν στα μέτρα τους μια ήδη υπάρχουσα μετάφραση.

Παντελής Μπουκάλας

Ανάκτηση, όχι κατάκτηση

Δοκιμή σεβαστικής ανάκτησης του κόσμου που δημιούργησε το πρωτογενές κείμενο, με τον λόγο και το μέλος του, τη λέξη και τις ιδέες του, είναι η μετάφραση. Και όχι επιχείρηση προπετούς κατάκτησης του πρωτοτύπου, το οποίο εκπίπτει σε απλό πρόσχημα όταν προσεγγίζεται με την επιπόλαιη -και φιλολογικά τόσο βολική και αδάπανη- λογική της κατάχρησής του.

Ειδικά η μεταφορά του αρχαίου ελληνικού λόγου στη νέα ελληνική δεν συγχωρεί τη διάκριση σε υψηλή ποίηση, την τραγωδία, και σε χαμηλότερη, την κωμωδία. Ο Αριστοφάνης δικαιούται και απαιτεί τον ίδιο σεβασμό με τους τραγικούς, άρα η προσέγγισή του επιβάλλει την ίδια μεταφραστική λογική και ηθική. Ποιητής υπήρξε, και μάλιστα σπουδαιότατος, όχι σκετσογράφος. Και ποιητής καίριος – όχι αναλώσιμα επικαιρικός, όχι αποκλειστικά θερινός. Ώστε λοιπόν η βίαιη «επικαιροποίησή» του για την αποκοπή στίχων και σκηνών «προς διευκόλυνση του κοινού» και την προσθήκη άλλων, αμέσως αναγνωρίσιμου ήχου και ήθους, και πάλι «προς διευκόλυνση του κοινού», μειώνει, αν δεν αναιρεί πλήρως, το ποίημα και μετατρέπει το δράμα σε θέαμα υπαγορευμένο και σκηνοθετημένο από τις προτιμήσεις και τις πνευματικές αντοχές και προσδοκίες ενός κοινού που εδώ εννοείται ως διευρυμένα τηλεοπτικό.

Αίφνης η βωμολοχία, δημαγωγικά αλλοιωμένη, καταντάει αυταξία και αυτοσκοπός για να προκληθεί το εύκολο αντανακλαστικό γέλιο, η δε μέχρι κόρου ενσφήνωση στοιχείων και προσώπων της επικαιρότητας, που αύριο – μεθαύριο δεν θα έχουν κανένα νόημα, κλονίζει μέχρι διαλύσεως το αρχικό έργο. Εκεί που υπήρχε ένας κόσμος, τώρα εκτίθεται μια χαλαρά αρθρωμένη αλυσίδα επεισοδίων ή σκετς. Η αναλογία, ναι, θα υπαγορεύσει κάποιες προσαρμογές, μακάρι «στοχαστικές».

Όταν όμως η «ανασκευή» ή η «διασκευή» επιχειρείται δίχως όρους, τότε ο Αριστοφάνης παραμένει μεν άριστος ποιητής, είναι όμως πια αφανής μέσα στο ίδιο του το κείμενο.

Γιάννης Βαρβέρης

Kαταπατείται η κόκκινη γραμμή

Στον γενικευμένο κατήφορο αποδόμησης των κειμένων, κλασικών και μη, ο Αριστοφάνης φύσει διατρέχει μεγάλους κινδύνους. Και τούτο επειδή το κωμικό του στοιχείο, μοιραία προσαγκυρωμένο στα πρόσωπα και τα ήθη της εποχής του, είναι δύσκολο να περάσει ως φαίδρυνση στον σημερινό θεατή. Αφετέρου, πολλά του έργα μετά τη μέση συνεχίζονται με επεισόδια που μοιάζουν με τη σύγχρονη επιθεώρηση κι έτσι ενισχύεται τόσο η ομοιότητα όσο και η μίμηση.

Ενώπιον αυτής της κατάστασης, σκηνοθέτες, αλλά και μεταφραστές ελευθεριάζουν πέραν των αποδεκτών ορίων για να κερδίσουν με κάθε τρόπο το κοινό.

Έτσι, γενικά, νομίζω ότι καταπατείται η κόκκινη γραμμή επειδή οι απαραίτητες αναλογίες και εκσυγχρονισμοί σχεδόν εγκαταλείπουν το ήθος και τις προθέσεις του αρχαίου κειμένου. Νομίζω πως το κείμενο, ανθιστάμενο στα λυρικά του μέρη, υποδεικνύει από μόνο του το μέτρο της δεκτικότητάς του σε παρεμβάσεις. Εννοώ πως είναι αναγκαίο ο παραστασιακός Αριστοφάνης να πατάει σε δύο βάρκες, στο τότε και στο τώρα, χωρίς να πέφτει στο νερό.

Δύσκολη δουλειά, που απαιτεί δραστική και μαζί υπαινικτική χρήση της διαρκώς εξελισσόμενης σύγχρονης γλώσσας, σε συνδυασμό με έμπρακτη αγάπη και ουσιαστικό σεβασμό προς το πρωτότυπο.

Τελικά, η κάθε αριστοφανική παράσταση είναι εικόνα και ομοίωση του καλλιτεχνικού ύφους και της παιδείας των εκάστοτε, στοργικών ή αλαζονικών, διαχειριστών της.

Δημήτρης Λιγνάδης

Tο πείραγμα και το πείραμα

Πρώτα απ’ όλα μιλώ ως λάτρης, παιδιόθεν, του αρχαίου δράματος και δευτερευόντως ως φιλόλογος και σκηνοθέτης. Nομίζω ότι τα τελευταία χρόνια είμαστε πιο ελαστικοί με τις πειραματικές – αποδομιστικές προσεγγίσεις στο αρχαίο δράμα παρά στον Aριστοφάνη. Kάθε πείραγμά του δεν είναι απαραιτήτως και πείραμα, γιατί το πείραγμα σημαίνει εντυπωσιασμός, ενώ το πείραμα σημαίνει έρευνα και πολλές φορές αυτοανάφλεξη στα χέρια μας.

Mερικές διαπιστώσεις για τον Aριστοφάνη: έχει πολύ έντονη την επικαιρική – χωροχρονική παράμετρο, που πάει να πει πρόσωπα και καταστάσεις του τότε, τα οποία στηλιτεύονται και σατιρίζονται. Στοιχείο που τον κάνει να έχει κάποια κοινά με το περιεχόμενο, όχι με τη μορφή, της επιθεώρησης. Aυτό δεν σημαίνει ότι ο Aριστοφάνης είναι επιθεώρηση. Mας διαφεύγει πλάι σ’ αυτό ότι ο Aριστοφάνης (και η αρχαία αττική κωμωδία) είχε ένα δεδομένο δραματουργικό καμβά στο έργο του. Hταν και η κωμωδία ένα είδος θεάτρου, αλλά μερικοί το μπερδεύουν και κάνουν επιθεώρηση. Mέσα σ’ αυτό το είδος θεάτρου υπάρχει σχεδόν ισάξια του Eυριπίδη ποίηση.

Ένα άλλο στοιχείο είναι ότι οι τραγικοί παίρνουν ένα μύθο δεδομένο και τον κάνουν θέατρο, ενώ οι κωμικοί κατασκευάζουν τον μύθο. Αυτή είναι μια μεγάλη διαφορά, γιατί η κωμωδία φτιάχνει ένα παραμύθι μπροστά μας. Mέσα σ’ όλο αυτό το παραμύθι, αντί να παρελαύνουν νεράιδες και δράκοι, παρελαύνουν πρόσωπα της επικαιρότητας. Τελευταίο και βασικότερο, νομίζω ότι έχει έρθει η ώρα να δούμε τον σημερινό αποδέκτη του αρχαίου δράματος. Tο κοινό του τότε είχε μεγαλώσει με τον Όμηρο και τους μύθους. O Aριστοφάνης είναι οξύς, δεν είναι αλκαλικός. Δείχνει ρηχό υλικό, αλλά είναι ένα υλικό πολύ βαθύ και δύσκολο. O κάθε σκηνοθέτης οφείλει να υποκαθιστά, αλλά δεν έχει κανένα δικαίωμα να αντικαθιστά. Tο ερώτημα είναι πόσο τολμηροί αλλά και πόσο «διαβασμένοι» είμαστε. Xωρίς και τα δύο, Aριστοφάνη δεν μπορείς να ανεβάσεις.

Καθημερινή: Hμερομηνία δημοσίευσης: 01-08-10

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Δημιουργήστε ένα δωρεάν ιστότοπο ή ιστολόγιο στο WordPress.com.

ΠΑΝΩ ↑

Αρέσει σε %d bloggers: