Incendies, μια ταινία με οιδιπόδειες αναφορές, της Δήμητρας Γιαννακού

 

incendies

Παίζουν: Lubna Azabal, Mélissa Désormeaux-Poulin, Maxim Gaudette, Rémy Girard

O καναδός σκηνοθέτης Denis Villeneuve επανεμφανίζεται στο προσκήνιο των κινηματογραφικών παραγωγών του 2010 με την ταινία Incendies, ελληνικός τίτλος Μέσα από τις φλόγες. Στην Ελλάδα, προβλήθηκε για πρώτη φορά στο 51ο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης του 2010, αφού πρώτα έκανε το γύρο του κόσμου και απέσπασε διακρίσεις σε έντεκα Φεστιβάλ, αποτελώντας μια από τις σημαντικότερες κινηματογραφικές δημιουργίες του Καναδά.

Όπως και στην προηγούμενή του «Polytechnique », ο σκηνοθέτης αφορμάται από πραγματικά γεγονότα που έχουν να κάνουν με την παράλογη βία, τον πόλεμο, την απελπισία, την απόγνωση και την έκπτωση των ηθικών αξιών από την οποία πλήττεται η εποχή μας.

Βασισμένο στο ομώνυμο θεατρικό έργο του Wajdi Mouawad, το νέο φιλμ του Villeneuve αναφέρεται στον εμφύλιο πόλεμο του Λιβάνου, μέσα από μια ιστορία τύπου «οικογενειακή υπόθεση». Δύο δίδυμα αδέλφια, όταν πεθαίνει η μητέρα τους, πληροφορούνται ότι πρέπει να δώσουν ένα γράμμα στον άγνωστο πατέρα τους και στον αδελφό τους, του οποίου αγνοούν επίσης την ύπαρξη. Θα επιδοθούν λοιπόν, σε μια εις βάθος έρευνα στον τόπο καταγωγής των γονιών τους στη Μέση Ανατολή, ανακαλύπτοντας τις πραγματικές τους ρίζες, διαπιστώνοντας το τρομερό παρελθόν της μητέρας τους βουτηγμένο μέσα στη ντροπή και τη φρίκη. Μια ανακάλυψη της στυγνής πραγματικότητας του εμφυλίου και ταυτόχρονα της πραγματικής τους ταυτότητας, βασισμένης και άρρηκτα συνδεδεμένης με τον αποτροπιασμό του πολέμου. Η λύση του μυστηρίου για τα δύο αδέλφια και για το θεατή είναι εμπνευσμένη από τον Οιδίποδα του Σοφοκλή, φέρνοντας ξανά στην επιφάνεια την αρχαία ελληνική τραγωδία και τονίζοντας τη διαχρονικότητά της.

Αξίζει να σημειωθεί ότι στο θεατρικό έργο δεν δίνονται τοπωνύμια. Τα πατρώνυμα μάς επιτρέπουν να υποθέσουμε ότι η δράση εκτυλίσσεται σε αραβική χώρα και το γεγονός ότι ο συγγραφέας κατάγεται από το Λίβανο μάς οδηγεί σε ένα συσχετισμό των γεγονότων με τον πόλεμο του Λιβάνου (1975-1990). Ωστόσο, οι περισσότερες σκηνές της ταινίας έχουν γυριστεί στο Αμμάν, την πρωτεύουσα της Ιορδανίας.

Η ιστορία του Wajdi Mouawad προσέλκυσε αμέσως τον Villeneuve, που αρέσκεται στις περιπλεγμένες ίντριγκες με απροσδόκητες εξελίξεις και ανάμικτες καταστάσεις, κάτι παρόμοιο εξάλλου, παρατηρείται στην ταινία του «Maëlstrom». Ο σκηνοθέτης του έργου Incendies, παίρνοντας όλη την ελευθερία από το συγγραφέα του θεατρικού –όπως ο ίδιος μάς είπε στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης- για να κάνει τυχόν μετατροπές, προσπάθησε να αποδώσει τη φρίκη του εμφυλίου με ζωηρά χρώματα, έντονες σκηνές και αναπαραστάσεις γεγονότων που συγκλονίζουν κάθε κάτοικο δημοκρατικής και ειρηνικής χώρας.

Η αφηγηματική διάταξη και η εξέλιξη της δράσης στηρίζεται σε συχνές αναδρομές στο παρελθόν, τοποθετώντας σε παράλληλη γραμμή την έρευνα των παιδιών με την παρελθούσα ζωή της μητέρας τους. Ο σκηνοθέτης, μάλιστα, επιλέγοντας τη Mélissa Désormeaux-Poulin για να υποδυθεί την κόρη η οποία μοιάζει αρκετά στη μητέρα, την ηθοποιό Lubna Azabal, με χρονολογικές ελλείψεις και με faux-raccords «παίζει» λίγο με την αντίληψη του θεατή σχετικά με το παρόν και το παρελθόν, δημιουργώντας ένα πρόσθετο εφέ. Κάτι που επιζητούσε από την αρχή, όπως ο ίδιος είπε, τη σύμπτυξη χρονικών καταστάσεων και τον διευκόλυνε σε αυτό η μεγάλη ομοιότητα των δύο ηθοποιών.

Εκ πρώτης όψεως, δίνεται η εντύπωση ότι πρόκειται για ένα είδος οικογενειακού χρονικού που αγγίζει τα συνήθη θέματα των μεγάλων τραγωδιών, όπως πολιτικές και κοινωνικές δολοπλοκίες, με παράνομα παιδιά, βεντέτες και βιασμούς. Ο Villeneuve εκθέτει με αμεσότητα όλα τα παραπάνω αποδεχόμενος τον αλληγορικό χαρακτήρα του θεατρικού έργου. Με σαφείς αναφορές στο Ρακίνα και την απρόσμενη εξέλιξη του τέλους, το Μέσα από τις Φλόγες καταφέρνει να αποκτήσει μια τραγική απόχρωση πλάθοντας μια σύγχρονη τραγική φιγούρα, τη Nawal Marwan, ρόλο που υποδύεται άψογα η Lubna Azabal. Η Nawal Marwan πέφτει θύμα ενός αβυσσαλέου θρησκευτικού φανατισμού, αντιστέκεται με πείσμα και γενναιότητα διεξάγοντας έναν αγώνα μόνη, όπως μόνοι εξάλλου είναι και όλοι οι τραγικοί ήρωες. Εκτίθενται, λοιπόν, στο κοινό εκρήξεις, απόπειρες δολοφονίας, βιασμοί και κακομεταχείριση γυναικών που γεμίζουν την οθόνη, μέσα από την προσπάθεια του Villeneuve να πραγματοποιήσει τη σοφή ρήση του J.P. Sartre και στη συνέχεια του André Bazin, που λέει « Στο θέατρο το δράμα ξεκινάει από τον ηθοποιό, στον κινηματογράφο πηγαίνει από το ντεκόρ στον άνθρωπο».

Το εγχείρημα, λοιπόν, που διακυβεύεται με αυτήν την ταινία είναι πολύ μεγάλο και επικίνδυνο: η μεταφορά ενός θεατρικού έργου στον κινηματογράφο ήταν ανέκαθεν μια δύσκολη υπόθεση. Ο Villeneuve έχοντας τα μέσα και τις ανέσεις που του προσέφερε η κινηματογραφική τέχνη προσπάθησε -και το κατάφερε ως ένα βαθμό- να οπτικοποιήσει τον τραγικό χαρακτήρα αυτής της ιστορίας. Όπως και σε άλλες αρκετές ταινίες που είναι εμπνευσμένες από θεατρικά έργα, έτσι κι εδώ το ντεκόρ, οι ζωηρές εικόνες και η δύναμη της φωτογραφίας (χάρη στην εξαιρετική δουλειά του φωτογράφου André Turpin) έρχονται να πάρουν τη θέση των λέξεων, τη δύναμη του λόγου των ηθοποιών πάνω στη σκηνή, μεταδίδοντας την τραγικότητα μέσα από άλλους κώδικες επικοινωνίας, μη-γλωσσικούς αλλά καθαρά οπτικούς. Πρόκειται για την περίπτωση όπου η εικόνα διευρύνει το λόγο δίνοντάς του άλλες διαστάσεις και η δραματική ένταση μεταδίδεται στο θεατή μέσα από διαφορετικούς διαύλους έκφρασης και επικοινωνίας, φορτίζοντάς τον άμεσα συγκινησιακά. Αποδεικνύεται για άλλη μια φορά ότι η κάμερα έχει το χάρισμα να βρίσκεται «πανταχού παρών», απελευθερώνοντας το θεατή από τους τρεις τοίχους της σκηνής.

Ωστόσο, μια πιο προσεχτική ματιά στο σύνολο αυτού του εγχειρήματος θα μπορούσε να καταλογίσει στο σκηνοθέτη ότι κάτι λείπει από τη «συνταγή» που έφτιαξε για να μεταφέρει αυτήν την τόσο συγκινητική ιστορία στον κινηματογράφο. Κάποιο διάλογοι ηχούν άτσαλα ή άστοχα ιδιαίτερα σε κρίσιμες στιγμές της πλοκής. Με αποτέλεσμα, οι σκηνές διαμαχών της Μέσης Ανατολής να παίρνουν μια απόχρωση σκηνών-κλισέ στις οποίες το μάτι του σύγχρονου θεατή έχει συνηθίσει, παρόλη την ένταση και την παραστατικότητά τους. Θα λέγαμε ότι ο Villeneuve ταλαντεύεται μεταξύ της επιθυμίας του να αποδώσει ένα θέαμα στυλ σοβαρού χολιγουντιανού κινηματογράφου (τύπου ταινίας όπως το Syriana) και της τάσης του να μείνει συνεπής σε μια αφήγηση τραγικού ύφους και χαρακτήρα, πιστής στο ύφος της θεατρικής λογοτεχνικής παράδοσης. Το αποτέλεσμα είναι η παραγωγή ενός έργου κάπως χλιαρού, θα τολμούσαμε να πούμε, τουλάχιστον στα σημεία όπου η δραματική ένταση φθάνει στο αποκορύφωμα. Προφανώς, η μετάβαση από το θέατρο στη μεγάλη οθόνη κάπου απέτυχε και η δραματοποίηση του ντεκόρ από την κάμερα ή το στήσιμο των ηθοποιών δεν κατάφερε να αναπληρώσει τη δραματοποίηση που δίνεται από το λόγο, τη φωνή και άλλες τεχνικές σημασιοδοτήσεις του θεάτρου.

Παρόλα αυτά, η ταινία Incendies εξακολουθεί να μας συνεπαίρνει με το ρυθμό και τον πληροφοριακό της χαρακτήρα. Μας βυθίζει σ’ ένα σκληρό και παράλογο κόσμο, βουτηγμένο μέσα στο αίμα και τη φωτιά (εξ ου και ο τίτλος) όπου τα αχανή και όμορφα τοπία της Ανατολής έρχονται σε αντίθεση με τα ερείπια των βομβαρδισμένων σπιτιών ή των φλεγόμενων αυτοκινήτων. Εκεί, παιδιά τριγυρνάνε πεινασμένα, -κάτω από την τολμηρή μουσική επένδυση του You and Whose Army? των Radiohead- εκτεθειμένα στον κίνδυνο να σκοτωθούν ανά πάσα στιγμή, ενώ τα βασανιστήρια, ο βιασμός σωματικός και ψυχολογικός, ως πολεμικό όπλο και η αγριότητα παραμονεύουν να εμφανιστούν με οποιαδήποτε μορφή.

Φιλμ αναφοράς, λοιπόν, για τον κινηματογράφο του Καναδά, το Μέσα από τις Φλόγες μάς φορτίζει συγκινησιακά με τη δύναμη των εικόνων του και την απαράμιλλη ερμηνεία των ηθοποιών του ˙ στοιχεία που έρχονται να αναπληρώσουν επιτυχώς οποιαδήποτε αδυναμία. Μια σύγχρονη τραγωδία θυμίζοντας στο κοινό ότι «η Φύση περιπαίζει τους νόμους της Ηθικής», όπως πολύ σωστά λέει ο Antonin Artaud (Le théâtre et son double), που αφήνει ένα μήνυμα αγάπης στο τέλος.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s