(A)POLLONIA – KRZYSZTOF WARLIKOWSKI, κριτική Νίκης Πρασσά


apollonia_stefan okolowicz 5

(A)POLLONIA – KRZYSZTOF WARLIKOWSKI

Είναι περίεργο το συναίσθημα που βιώνεις αμέσως μετά την αποχώρησή σου από μία παράσταση του Warlikowski. Ένας Πολωνός πτυχιούχος Φιλοσοφίας, κατορθώνει να ενσταλάξει στο ταλαιπωρημένο σου πνεύμα εκείνη την πολύτιμη ουσία – κάτι σαν εφεδρίνη του θεάτρου – που ο Σταγειρίτης πρόγονός μας καλούσε έλεος, και μαζί με τον φόβο προσπόριζαν την Κ Α Θ Α Ρ Σ Η. Η αλήθεια είναι πως οι φιγούρες του σκηνοθέτη, τόσο προορισμένες να κινηματογραφηθούν, επιτρέπουν σε εκείνες τις οικίες φυσιογνωμίες των αρχαιοελληνικών μύθων να ζωντανέψουν στο σήμερα και να συναντηθούν με τους ανθρώπους – ήρωες που, ακόμα και χωρίς να το ξέρουν, ακολούθησαν πιστά την αρχετυπική εικόνα του θυσιαζόμενου ατόμου προς το όφελος του κοινωνικού συνόλου.

Θυσία, έννοια που περιέχει τόσο την προσφορά όσο και την σωτηρία. Η προσφορά του ενός αυτόματα γίνεται λύτρωση για τον ή τους άλλους. Ο Tarkovskiy το 1986 δημιουργεί το κύκνειο άσμα του – ύμνο σε αυτήν ακριβώς την παράδοξη πράξη – και στάση ζωής, και μας παραδίδει ένα έργο με εικόνες υψηλής ποίησης και βαθέων νοημάτων. Ο Warlikowski στη σκηνή δεν κάνει τίποτα το λιγότερο. Έχοντας κατακτήσει την ειδική γνώση – εντρύφησε στην αρχαία ελληνική γραμματεία – αποφασίζει να συνθέσει την προσωπική του ελεγεία για το ολοκαύτωμα, αντλώντας από τον Αισχύλο (Ορέστεια) και τον Ευριπίδη (Άλκηστις) μέχρι τον Νομπελίστα J.M Coetzee (Elizabeth Costello) και την Hana Krall (Apolonia). Βλέποντας το κοινό σημείο αναφοράς όλων των παραπάνω – κι άλλων που δεν αναφέρω – έργων, έρχεται να επεξεργαστεί δραματουργικά τον μύθο για να ζωγραφίσει την πραγματικότητα (ή και το αντίθετο).

apollonia_stefan okolowicz 6

Αν και η αφήγηση εξελίσσεται γραμμικά, με το ένα επεισόδιο να ακολουθεί στην ορθή σειρά το επόμενο – με σχέση αιτίου και αιτιατού – ο Πολωνός δεν σταματάει, έχοντας τον απόλυτο έλεγχο της καθαρότητας του τελικού αποτελέσματος – ήτοι μην κάνοντας μουντζούρες -να εμβάλλει ψήγματα της μιας μυθοπλασίας στην άλλη, σαν ένα διαρκές φλας μπακ σε γεγονότα και καταστάσεις. Έτσι λίγο πριν ο Ορέστης δολοφονήσει την μητέρα του, σε βίντεο, εν είδη τηλεοπτικής συνέντευξης, μας συστήνεται ο Άδμητος και η Άλκηστις. Η αρχική σκηνή φιλοξενεί την ίδια την ιστορία του εβραικού ολοκαυτώματος, όμως το οικογενειακό τραπέζι στήνεται για να δειπνήσει ο Αγαμέμνων με το σφαγιό, την θυγατέρα του. Μέχρι το διάλειμμα – που μας δίνει ανάσα στις δυόμιση ώρες – έχουμε ήδη παρακολουθήσει την τραγική απόληξη του οίκου των Ατρειδών καθώς και την αυτοθυσία της κόρης του Πελία, και βγαίνουμε έξω από την αίθουσα με την πικρή γεύση από την επικείμενη «προδοσία» ενός πατέρα και πάλι, που επιβιώνει εις βάρος του παιδιού του.

Ο Warlikowski ήρθε στην Ελλάδα για να διδάξει αρχαία τραγωδία με σύγχρονους όρους. Με την (A)pollonia δείχνει για ποιο λόγο τα έργα ανθρώπων που έζησαν 500 χρόνια π.Χ κατορθώνουν να συγκινούν ακόμα και σήμερα τον θεατή. Είναι επειδή ο Πολωνός ξεφεύγει από την παγίδα της προάσπισης μιας εθνικής κληρονομιάς και περισσότερο τον απασχολεί η παγκόσμια (κοινή) συνθήκη της ύπαρξης. Δεν παραμορφώνει, αντιθέτως αποκρυπτογραφεί τους γνωστούς χαρακτήρες και στη συνέχεια τους αποκαθιστά στην διαχρονικότητα και υπερτοπικότητά τους.

Με μια διάθεση διαρκούς αυτοσαρκασμού, θεοί, ήρωες και μίζερες εγωιστικές υπάρξεις, παρελαύνουν μπροστά μας σαν ένας θίασος τσαρλατάνων, που θέλουν να διασκεδάσουν τις φοβίες ταύτισης, προσφέροντάς μας ακριβώς αυτήν: την ταύτιση. Οι ηθοποιοί απευθύνονται στο κοινό για να θέσουν ερωτήσεις ρητορικές, ερωτήσεις που εμπεριέχουν τις απαντήσεις ή φαίνονται να τΙς αγνοούν, για να καθησυχάσουν το τέρας εντός. Ο ίδιος ο Warlikowski μετά από μια τρελή κούρσα στη βαναυσότητα και αυθαιρεσία της ανθρώπινης φύσης δεν διστάζει να χαρίσει στον θεατή το δικαίωμα να πιστέψει στο ψέμα μιας παράστασης, βάζοντας τους ερμηνευτές του να παρακολουθούν την υπέροχη Renate Jett στην μουσική της κατακλείδα.

apollonia_stefan okolowicz 8

(A)pollonia είναι ένα όνομα με ρίζες στον θεό του φωτός, το οποίο πολλοί Πολωνοί έδιναν, ως πράξη αντίστασης στο φασιστικό καθεστώς των γερμανών κατακτητών, στα παιδιά τους. Η υπαρκτή Πολωνή που, στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, προσπάθησε να σώσει 25 πολωνοεβραίους έδωσε το ερέθισμα στον σκηνοθέτη της παράστασης να μιλήσει για την απώλεια και το κέρδος. Σε μια στροφή στο δεύτερο μέρος, αντίθετα από το αναμενόμενο, ακούμε τον γιο του θύματος να διαβάζει ένα γράμμα με το οποίο κατηγορεί την μητέρα του για την εγκατάλειψή του. Στη συνέχεια απαιτεί την συγνώμη της ηλικιωμένης πλέον κυρίας, η οποία ήταν και η μοναδική επιζήσασα χάρη στην βοήθεια εκείνης. Σε αυτό το κομμάτι παρακολουθούμε την παραδοξότητα της πράξης αυτοθυσίας, έτσι όπως υπολαμβάνεται από μία μεγάλη μερίδα ανθρώπων. Είναι άλλωστε εξαιτίας αυτών, που γράφονται οι ιστορίες ηρωισμού εκείνων.

Όσον αφορά το στήσιμο της παράστασης, όποιος είναι εξοικειωμένος με το ύφος του Πολωνού ξαναβρίσκει εδώ όλα τα γνώριμα στοιχεία του. Μια εγκατάσταση περισσότερο παρά σκηνικό, με δύο κινούμενα πλαίσια να εγκλωβίζουν συχνά κομμάτια της δράσης, ένας άδειος χώρος που γεμίζει από τις εκρηκτικές παρουσίες των ηθοποιών. Στα συν ένα μουσικό χαλί να εντείνει τον φόβο και την αγωνία που ελλοχεύουν στην ψυχή μας, αλλά και οι φωτισμοί οι οποίοι παλεύουν να αποτυπώσουν την ζοφερή ατμόσφαιρα. Βρίσκω πολύ ενδιαφέρον τον εσωτερικό ρυθμό του δημιουργού, μιας και ξετυλίγει αργά και σταθερά έναν έναν όλους τους κινδύνους που πληγώνουν την ανθρώπινη σάρκα – και όχι μόνο. Σαν ιεροτελεστία που θα φέρει τους μύστες πιο κοντά στην πρωταρχική πηγή του είναι τους.

Χωρίς να χάνει την ικανότητά του να σαρκάζει τα κακώς πρέπει κείμενα, ο Warlikowski εντοπίζει στον ανθρωπομορφισμό των θεών την ανάγκη του είδους μας να καθρεφτίσει όλα του τα ελαττώματα σε κάτι υποτιθέμενα ανώτερο. Ένα άλλοθι της δικής μας ματαιοδοξίας, κι έτσι η Αθηνά και ο Απόλλωνας καθαίρονται από τους ολύμπιους θρόνους τους και «υποβιβάζονται» σε υπηρέτες θνητών, με υπερτονισμένη την σεξουαλική τους υπόσταση. Ο χαριτωμένος μάλιστα θεός της μουσικής κέρδισε το μεγαλύτερο χειροκρότημα – μετά την Jett, με την ερωτική του αυθάδεια. Ανανεώνοντας διαρκώς τις ιδέες του περί σκηνικής ανασύνθεσης, ο Warlikowski νικά στα σημεία την πλήξη και την σύγχυση που πιθανόν να κατόρθωναν να κρυφτούν μέσα σε τέσσερις ώρες. Έχουμε λοιπόν καταρχάς το μπόλιασμα της αναπαράστασης με τραγούδια που υπογραμμίζουν την πεμπτουσία κάθε σκηνής, από το καταπληκτικό σχήμα της Renate Jett και των μουσικών της. Η τραγουδίστρια (και σκηνοθέτης – ηθοποιός) δίνει με την συμμετοχή της μια δυναμική νότα στα διαδραματιζόμενα, υιοθετώντας τον ρόλο – κλειδί του χορού στις αρχαίες τραγωδίες, σαν κορυφαία που σχολιάζει και παράλληλα ωθεί την πλοκή στην τελική της έξοδο. Συναρπαστική η ίδια, μάθημα για πολλές επίδοξες ερμηνεύτριες.

Στη συνέχεια επιτρέποντας στους μύθους να αναπτυχθούν σε συνθήκες της καθημερινότητας με τις όποιες προσλαμβάνουσες μας – ένα εορταστικό τραπέζι, μια συνάντηση στις τουαλέτες, μια εκπομπή τηλεοπτική, ένα σόου, μια ομιλία μπροστά σε κοινό – αποκαλύπτει πως σε οποιοδήποτε περιβάλλον, με οποιαδήποτε κοινωνική θέση ή ιδιότητα, αν ευδοκιμήσουν οι κατάλληλες συνθήκες όλοι μας είμαστε εν δυνάμει φονιάδες (πολύ εύστοχο και το σχόλιο που κάνει με το να βάζει τον εγγονό της εβραίας να δηλώνει πως μένει στο Ισραήλ και αν χρειαζόταν θα σκότωνε).

Με την σκαιότητα σχεδόν πάντα εκτός κάδρου (βιασμός Apolonias, δολοφονία Αγαμέμνονα), το παράλογο της ανθρώπινης ύπαρξης εντοπίζεται στους μονόλογους των προσώπων δράσης, με την απορία, την απόγνωση, την οργή και τον θυμό τους να δίνουν σημείο εκκίνησης της εκδικητικής μανίας που ανά τακτά χρονικά διαστήματα ξεσπάει. Θα σταθώ λίγο περισσότερο στην, κατά τη γνώμη μου, εξαιρετική απόδοση του «δαίμονα» που οπλίζει το χέρι της Κλυταιμνήστρας, με τα ηχητικά εφέ του μικροφώνου να ουρλιάζουν σαν τις ερινύες – τύψεις της αιματοβαμμένης βασίλισσας. Όταν έχεις έμπνευση με απλά μέσα δημιουργείς όποια μεταφυσική οντότητα επιθυμείς.

Ολοκληρώνοντας την ελάχιστη αναφορά μου σε ένα μεγάλο έργο, θα ήθελα να αναφερθώ σε μία λεπτομέρεια που μου θύμισε τί είναι το θέατρο. Στην τελική σκηνή όπου όλοι μαζί απολάμβαναν το τραγούδι της Renate, σαν γνώριμοι που βρέθηκαν σε συναυλία, αυτό που μετέδιδαν στο κοινό ήταν η ζεστασιά μιας μεγάλης οικογένειας, που ταξιδεύει στον χώρο και στον χρόνο προκειμένου να κάνει τέχνη. Οι συντελεστές βίωναν την προσωπική τους κάθαρση, μέσα από μια δύσκολη περιπέτεια των ρόλων που επωμίστηκαν και υπηρέτησαν με αξιοπρέπεια. Θυσιάζοντας την δική τους ατομικότητα, πρόσφεραν σε μας τους θεατές, αν όχι την σωτηρία, οπωσδήποτε τον δρόμο προς αυτή. Γι’ αυτό άλλωστε τιμάμε το θέατρο, για τις διεξόδους από καταστάσεις αδιέξοδες. Είμαι υπερήφανη που κάποιοι Έλληνες το συνέλαβαν αιώνες πριν, και κάποιοι ξένοι το υπερασπίζονται ακόμα. Αγαπητή (A)pollonia, σ’ευχαριστώ.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Δημιουργήστε ένα δωρεάν ιστότοπο ή ιστολόγιο στο WordPress.com.

ΠΑΝΩ ↑

Αρέσει σε %d bloggers: