Η Κωμική Φιγούρα του Ζακ Τατί, του Νίκου Κολοβού

tati-jacques

Ως τη Μέρα γιορτής (1949) ο κωμικός Τατιτσέφ έψαχνε να βρει την κωμική του φιγούρα. Ο ταχυδρόμος Φρανσουά αποτέλεσε ένα μεταβατικό χαρακτήρα, όπως και το ίδιο εκείνο το φιλμικό κείμενο. Από το μπουρλέσκ σ’ ένα κωμικό ρεαλισμό.

tati-jacques 1

Το ψηλό σώμα, το μακρουλό, παχύ, σοβαρό πρόσωπο, τα άρβυλα. Τα μακριά χέρια και πόδια. Οι μακριές, νωχελικές κινήσεις τους, που θυμίζουν τις χειρονομίες ενός σπόρτσμαν έξω από το αθλητικό παιχνίδι, είναι τα μόνα στοιχεία που προοιωνίζουν την κωμική φιγούρα του. Ο κ. Υλώ εμφανίζεται απ’ τις Διακοπές του κ. Υλώ και κατοπινά. Το ίδιο σώμα μεταμφιεσμένο πια. Το ανοιχτό πουκάμισο ή το παπιγιόν, το σπορ σακάκι ή το κοντό αδιάβροχο με τα κοντά μανίκια, το κοντό πάνω απ’ τον αστράγαλο παντελόνι, η ριγωτή κάλτσα, τα σπορ παπούτσια και το καπέλο, το κοντό ή μακρύ τσιμπούκι, η ομπρέλα. Το ίδιο πρόσωπο χωρίς το μουστάκι, με την απορητική, αυστηρή ή σοβαρή απλώς έκφραση. Το πηδηχτό βάδισμα. Απ’ τη στοιχειώδη αυτή περιγραφή επιμένουν στη μνήμη μας δύο χαρακτηριστικές λέξεις: «σπορ» και «κοντός». Το πρώτο ως στοιχείο αντίθεσης με την ηλικία και τη φαινομενική σοβαρότητα του κ. Υλώ και το δεύτερο ως στοιχείο αντίθεσης με το ύψος του. Ο σοβαρός (ή σοβαροφανής) αστός μιας προχωρημένης ηλικίας γίνεται κωμικός όταν ντύνεται (μεταμφιέζεται) αθλητικά.

Σεμινάριο Δημιουργίας Ντοκιμαντέρ Φθινόπωρο 2019 || Ξεκίνησαν οι εγγραφές

[έναρξη πολύ σύντομα της Λέσχης Ανάγνωσης Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι -Σεμινάρια Κινηματογράφου στο Σχολείο του Σινεμά από Σεπτέμβριο 2019 (Σκηνοθεσίας και για τάμπλετ και κινητά, Ιστορίας και Κριτικής Κινηματογράφου, Σεναρίου, Σκηνοθεσίας και Κινηματογραφικής Υποκριτικής «ΚΑΝΤΟ ΟΠΩΣ Ο ΜΠΕΡΓΚΜΑΝ», Μοντάζ (adobe premiere και Avid)- Πληροφορίες στα τηλέφωνα 2130 159 816, 6944143564)] .

 

tati-jacques 2

Φορώντας σπορ ρούχα ή παίζοντας αντικανονικά μια παρτίδα τένις. Κυκλοφορώντας μ’ ένα πολυφορτωμένο ποδήλατο ή επιχειρώντας να ψαρέψει. Ο ψηλός και σοβαρός αστός της ίδιας ηλικίας γίνεται κωμικός όταν φορά κοντά ρούχα. Τα χέρια έτσι γίνονται μακρύτερα, νομίζει κανένας, και τα πόδια εκτείνονται πέρα απ’ την κανονική τους διάσταση. Εξέχουν στον αέρα. Το σώμα του κ. Υλώ ολόκληρο γίνεται ανοικονόμητο μέσα στη μεταμφίεση του. Την επιτείνει και την υπογραμμίζει. Ο Τατί ωστόσο δε χρησιμοποιεί εντατικά το σώμα αυτό. Το εκθέτει στο χώρο, το υπολειτουργεί (σε σχέση με τον Τσάπλιν λ.χ. ή τον Κήτον, τον Λόϋντ ή τον Λιούις). Εκμεταλλεύεται τη φυσική αδεξιότητα του, όχι όμως την πιθανή ενεργητικότητα του. Αρκείται στην κωμική φιγούρα που διέπλασε και στη χαλαρή σύνδεση της με το υπόλοιπο σύστημα του φιλμικού του κειμένου. Μια κατάσταση που την φέρνει σε πρόσθετη αντίθεση με το αθλητικό πού προϋποθέτει ένα δυναμισμό. Αυτή ή μεταχείριση είναι δικαιολογημένη αν σκεφτούμε ότι ο Yλώ δεν κινεί τη διαδικασία παραγωγής του κωμικού μέσα στο φιλμικό, αλλά συμμετέχει σ’ αυτήν ως ένας απ’ τους παράγοντες της.

mononcle 

Η φυσιογνωμία του Υλώ είναι παχιά κι αδιαφανής. Η μάσκα της φέρνει τα ίχνη μιας ανεξήγητης κόπωσης και μιας λανθάνουσας ηλιθιότητας. Η σοβαρότητα κι η ακαμψία της έχουν περισσότερη σχέση με την ιδιότητα αυτή παρά με την ηθική ή πνευματική βαρύτητα της προσωπικότητας του κ. Υλώ. Ο κ. Υλώ τά έχει περισσότερο χαμένα με το πραγματικό, παρά στέκεται απέναντι του στοχαστικός. Δεν είναι σοβαρός, αλλά σοβαροφανής τελικά. Είναι αστός που πιάνεται απ’ το φαινόμενο για να μην κλονιστεί απ’ τη μηδαμινή, αλλά πολύτιμη γι’ αυτόν κοινωνική θέση. Οι αιφνιδιαστικές εγρηγόρσεις και η στιγμιαία ευκινησία της φιγούρας αυτής με σκοπό τάχα την παρακολούθηση ή την αντίληψη των συμβάντων τονίζουν ως εξαιρέσεις τη φυσική πια αδυναμία της να επηρεάσει ή να επηρεασθεί απ’ το πραγματικό. Έτσι ο κ. Υλώ επιδιώκει τη συμμετοχή, αλλά με την κωμική φιγούρα πού ενσαρκώνει μένει αμέτοχος κι αδέξιος ως το τέλος.

tati-jacques 6
Η κωμική φιγούρα του κ. Υλώ δεν προήλθε από μια ιδεολογική άποψη του κ. Τατί, αλλ’ από μια λεπτή παρατήρηση και μια εκφραστική καθαρά επιλογή. «Είναι ένα σύνθεμα πραγματικών προσώπων». Ο Τατί δεν κρίνει την αστική τάξη που βρίσκεται ο κ. Υλώ αλλά βρίσκει απλά σ’ αυτήν τα υλικά για την κωμική του φιγούρα. Αυτή όμως η καλλιτεχνική πράξη του είναι τελικά μια κριτική μορφή της παραστατικής ιδεολογίας της εποχής μας. Λειτουργεί κριτικά ανεξάρτητα απ’ την πρόθεση του ίδιου του Τατί. Ο κ. Υλώ είναι ο «καθώς πρέπει» άνθρωπος. Ένας ανάμεσα στους πολλούς ομοίους του του δρόμου των αστικών κέντρων. Κι είναι εκτεθειμένος στην οθόνη. Αυτό είναι κιόλας μια κριτική πράξη. Η σιωπή του κ. Υλώ είναι μια ένδειξη της αδεξιότητας του, μια εκδήλωση της αδυναμίας που του επιβάλλει η λανθάνουσα ηλιθιότητα του. Αλλά μπορεί και μια αδυναμία επικοινωνίας, η αυτοσυγκράτηση που του υπαγορεύει η συστολή, η τρυφερότητα, η ευγένεια του.

Mr Hulot
Ο φόβος του τραυματισμού του από μια επέκταση και διεύρυνση της επικοινωνίας του μ’ ένα απειλητικό πραγματικό. Ιδιαίτερα αυτή ή λειτουργία του επισημαίνεται στις ταινίες του Πλαίυ τάιμ και Τραφίκ. Όταν χάνομε ακόμη και το πρόσχημα του ήρεμου περιβάλλοντος της γαλλικής επαρχίας ή του απόμερου quartier του Παρισιού που δε δικαιολογούσε απόλυτα αυτή την επιφύλαξη. Και περνούμε στη σύνθετη κι αιχμηρή κατάσταση τού σύγχρονου μεγάλου αστικού κέντρου.play-time

Σ’ αυτή τη φάση, με το Πλαίυ τάιμ και το Τραφίκ,  η κωμική φιγούρα του κ. Υλώ ολοκληρώνεται γιατί πλέκεται η τριπλή σχέση της με το πραγματικό. Ο κ. Υλώ παρατηρεί το πραγματικό. Δεν επιδιώκει τη σύγκρουση μ’ αυτό, την καταστροφή ή τη μεταβολή ή την απώθηση του. Το παρατηρεί κι ανιχνεύει μέσα του τα στοιχεία τού κωμικού. Την κωμική ασημαντότητα του πραγματικού. Αφήνει τα πλεονεκτικά θέματα κι επικεντρώνει το ενδιαφέρον του στις λεπτομέρειες. Το κωμικό αυτών των λεπτομερειών μεγεθύνει, χωρίς να το αποσπά απ’ το πλαίσιο του. Θα το έλεγε κανένας μεταφορικά κωμικό τού gros plan, μέσα σ’ ένα plan d’ ensemble. Κινείται στα ερείσματα, στα περιθώρια παρά στο κέντρο της αρτηρίας. Το κωμικό του δε βυθίζεται στην καθημερινότητα, αλλά ξεμπλέκει με σχολαστικότητα τα «ξέφτια» της. Η γραμμή πού διαγράφεται είναι παλινδρομική. Η φιγούρα του κ. Υλώ μπαίνει μέσα στο πραγματικό σιωπηλή, ευγενική κι αδέξια. Απειλείται να συνθλίβει από χτισμένους και κινούμενους όγκους. Απ’ τα απρόσωπα κτίσματα και την αείρροη κυκλοφορία. Χάνεται στους εσωτερικούς δαιδαλώδεις χώρους αυτών των κτισμάτων, αισθάνεται επικείμενο τον πνιγμό απ’ τα οχήματα και το κινούμενο πλήθος. Προλαβαίνει όμως να ξεχωρίσει και να μεγεθύνει έναν αριθμό από πραγματικές λεπτομέρειες πού θ’ αποτελέσουν την πρώτη υλη για την παραγωγή τού κωμικού του. Ο κ. Υλώ το πραγματικό το βρίσκει δοσμένο, δεν το διαμορφώνει ο ίδιος, ούτε πολύ περισσότερο το επινοεί για τις ανάγκες του κωμικού του. Η μόνη παρέμβαση του είναι η «εγκατάσταση» του γέλιου μέσα σ’ αυτό. Σε περιοχές που ή κοινή αντίληψη δε θα εισχωρούσε. Ο κ. Υλώ περνά ανάμεσα από πόρτες, διαδρόμους, δρόμους, γραφεία, πεζοδρόμια, εστιατόρια, βιτρίνες, καταστήματα, γκαράζ. Δείχνει με το μορφασμό, το σώμα του που παθαίνει, το βλέμμα του που κοιτάζει, την ακοή του, τα κωμικά σημεία που συνάντησε και αποχωρεί το ίδιο διακριτικά. Βγαίνει τελικά έξω απ’ το πραγματικό σαν να θέλει να το αποφύγει ή να το ξεπεράσει. Αφού συντελέσει στη διάσπαση του σε κωμικές ενώσεις.

traffic-jaques-tati-french-comedy-movie-poster

Θυμούμαστε την ενότητα απ’ το Τραφίκ, που η κυκλοφορία του αυτοκινήτου έχει κυριολεκτικά πήξει στο οδόστρωμα, ο κ. Υλώ απελπισμένος και τολμηρός ανοίγει δρόμο περπατώντας πάνω απ’ τους ουρανούς των σταθμευμένων αυτοκινήτων.

trafic-1971 tati 1

Η κωμική φιγούρα του Υλώ δε δείχνει ότι ο Τατί μπαίνει στα γκαγκ του φιλμικού κειμένου με σκόπιμο και προγραμματισμένο τρόπο, αλλά μπλέκεται τυχαία ή παραβρίσκεται συμπτωματικά. Έχει μια αθωότητα αυτή η εμπλοκή του κι ένα στοιχείο χαριτωμένου αιφνιδιασμού. Ενώ είναι βέβαιο ότι το γκαγκ εκείνο έχει μελετηθεί, θα λέγαμε επιστημονικά, για να λειτουργήσει με ακρίβεια στην προβλεπόμενη στιγμή. Η κωμική φιγούρα του Τατί υποκρίνεται, «μεταμφιέζεται» ακόμη μια φορά στο επίπεδο της κωμικής δράσης και συμπεριφοράς, ότι δεν ξέρει προκαταβολικά τίποτα. Δεν υποκινεί το μηχανισμό των γκαγκς, αλλά υφίσταται τη λειτουργία του με ψυχραιμία κι αγαθότητα. Κι αυτό συμβαίνει από ένα απλό παραπάτημα λ.χ. στον πανζουρλισμό του κέντρου διασκέδασης (στό Πλαίυ τάιμ), ως το αλησμόνητο εκείνο γκαγκ (στις Διακοπές τον κ. Υλώ) που το βάρος του σακιδίου παρασύρει με ταχύτητα τον Υλώ έξω απ’ το ορειβατικό καταφύγιο.

tati-jacques 3

Η φιγούρα του Υλώ είναι καθημερινή και συνηθισμένη. Είναι μια κωμική φιγούρα του every man. Γίνεται όμως από τον Τατί ξεχωριστή με τη σήμανση των αντιθέσεων που σημειώσαμε κιόλας, αλλά και μια άλλη. Ο Υλώ ξεκινά πάντα σε μια ρώμη και μια ζωτικότητα που δικαιολογούνται απ’ την αθλητική του προτίμηση, το formation sportive. Για ν’ ανακοπεί ξαφνικά και ν’ αφοπλισθεί απ’ το εμπόδιο ενός γκαγκ, ένα περιστατικό,   ένα   πρόσωπο,   ένα   πράγμα   που   βρίσκει   ή   παρατηρεί   στη διαδρομή του. Ποιος παγιδεύει όμως συνέχεια τον κ. Υλώ; Έρχεται κάποια στιγμή που το ερωτηματικό διαγράφεται αναπόφευκτα. Ο κ. Τατί μετ-ονομασμένος, μεταμφιεσμένος, μετα-γραμμένος από την καθημερινή πραγματικότητα στη φιλμική αναπαράσταση ως κ. Υλώ. Ό σκηνοθέτης τον ηθοποιό, το φιλμικό το κωμικό. Ένα διαλεκτικό παιχνίδι που οδήγησε τελικά σ’ αδιέξοδο. Η μελέτη του έργου του Τατί αποδείχνει ότι δεν ήταν μόνο ο οικονομικός παράγοντας που ανάστελλε συνέχεια την παραγωγή του. Αλλά ή παγίδευση κι η σύνθλιψη του ανάμεσα στο φιλμικό και στο κωμικό. Η εξάντληση του απ’ την αναζήτηση των γκαγκς που θα επέτρεπαν τη συνέχιση της διαλεκτικής διαδικασίας φιλμικού καί κωμικού απ’ τον Τατί στον Υλώ, τώρα κι όχι πιά απ’ τον Τατιτσέφ στον Τατί.

δημοσιεύτηκε στην ΟΘΟΝΗ Τεύχος 12, Ιούλιος Σεπτέμβριος 1983

Ο Ζακ Τατί στο Σχολείο Βασίλης Ραφαηλίδης (Προβολή Ταινιών Μικρού Μήκους) | 12 Μαθήματα για τον Κινηματογράφο | Μάθημα αποκριάτικο με ελεύθερη είσοδο (εκτός σειράς)| 25.2.2012, 16.00-20.00, Εξάρχεια | Φιλοσοφία και Κινηματογράφος (Προβολή Βαμπίρ Καρλ Ντράγιερ)

Advertisements

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Η Κωμική Φιγούρα του Ζακ Τατί, του Νίκου Κολοβού

Add yours

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Blog στο WordPress.com.

ΠΑΝΩ ↑

Αρέσει σε %d bloggers: