Κατηγορίες Ήχων στο Σινεμά, της Δήμητρας Γιαννακού

Jean_Mitry

Κατά τον Jean Mitry, ο κινηματογράφος στο παρελθόν δεν ήταν βωβός αλλά σιωπηλός. Ο θεατής χρησιμοποιούσε τη φαντασία του και απέδιδε ηχητικές ιδιότητες στα πράγματα ή τα πρόσωπα βάζοντας ο ίδιος τη θέση του στην αντίστοιχη περιγραφόμενη κατάσταση. Ο λόγος τότε δεν ήταν απαραίτητος (ή δεν χρειαζόταν να είναι) ενώ οι θόρυβοι, οι κραυγές και κάποιες λέξεις που προφέρονταν εδώ κι εκεί αποτελούσαν τμήμα της περιγραφής και της συμπεριφοράς των προσώπων. Από την άλλη, η σιωπή δεν είχε την αξία και βαρύνουσα σημασία –ειδικά σε κρίσιμες καταστάσεις- που έχει από τη γέννηση του ομιλούντος κινηματογράφου και μετά. Ο ήχος, τότε, αντιμετωπίστηκε σαν ένα νέο στοιχείο του μοντάζ και ως ανεξάρτητο στοιχείο της οπτικής εικόνας, λύνοντας κάποια προβλήματα και ανοίγοντας νέους ορίζοντες αισθητικής και δημιουργίας.

Michel Chion (Μισέλ Σιόν) Ο ήχος στον κινηματογράφο, εκδόσεις Πατάκη

Εργαστήρι Κινηματογράφου Δήμου Ζωγράφου συνεχίζονται οι εγγραφές
θεωρία-ιστορία-πρακτική κινηματογράφου-δημιουργία ταινιών

Από την εποχή του βωβού, είχε γίνει αντιληπτό ότι ο κινηματογράφος μπορεί να παράγει σημασία, νοήματα -και όχι μόνο μίμηση- και ότι το μοντάζ μπορεί να φέρει στην επιφάνεια συνδυασμούς νοητικής τάξεως. Με τον ερχομό του ήχου, αυτό το γεγονός οδήγησε τους κινηματογραφιστές να χρησιμοποιήσουν όχι μόνο την παράθεση των εικόνων μεταξύ τους, το συσχετισμό των πλάνων αλλά και τα ηχητικά στοιχεία και ρακόρ για να δημιουργήσουν εκφραστικούς συνδυασμούς που αρκετές φορές πάνε πολύ πιο πέρα από αυτό που απλώς αναπαρίσταται.

Jaques Feyder

Ο Jaques Feyder στο περιοδικό Pour Vous, 20 Ιουνίου 1929 έλεγε: «Στο θέατρο μια κατάσταση δημιουργείται από τις λέξεις ˙ στο σινεμά οι λέξεις πρέπει να αναδύονται από την κατάσταση (που αναπαρίσταται)». Έτσι, σιγά-σιγά άρχισε να μορφοποιείται το οπτικο-ακουστικό θέαμα και η αντίστοιχη σημασιοδότησή του, το φαινόμενο δηλ. του να παράγονται σημασίες από τον απλό συσχετισμό του κειμένου, των ήχων και της εικόνας, από την εναλλαγή τους, τη διαφοροποίηση, την αντίθεσή ή και αντίφασή τους, και όλα αυτά με την απλή παράθεση ενός αντικειμένου ορατού δίπλα από ένα αντικείμενο ακουστικό. Στο συγκεκριμένο κείμενο θα δοθούν κάποια παραδείγματα επεξήγησης αυτής της άποψης με αναφορά στους ήχους και τους θορύβους και όχι στη μουσική (για τη συμβολή της οποίας χρειάζεται ένα άλλο ανεξάρτητο άρθρο).

Θόρυβοι

Μπορεί να παρατηρήσει κανείς ότι πολλοί θόρυβοι της πραγματικής ζωής δεν είναι φυσικοί αλλά παράγονται λίγο ως πολύ κατευθείαν από τους ανθρώπους δηλ. η ρίζα τους είναι κοινωνική. Οι θόρυβοι μιας ταινίας δεν είναι η καθαρή και απλή αναπαραγωγή των εξωτερικών ήχων αλλά έχουν επεξεργαστεί στο εργαστήριο και κάποιες φορές μάλιστα είναι έτσι επεξεργασμένοι για να παράγουν ηχητικά εφέ. Αυτό το γεγονός μάς οδηγεί σε μία συλλογή και κατηγοριοποίηση επειδή οι ήχοι δεν πρέπει, συνήθως, να εμποδίζουν την αντίληψη των ήχων της φωνής, των διαλόγων και όταν γίνεται αυτό, γίνεται με πρόθεση του σκηνοθέτη ο οποίος μέσα από αυτή τη σύγχυση θέλει να καταδείξει κάτι.

Οι θόρυβοι μιας ταινίας δεν είναι απλοί θόρυβοι και δεν είναι καθόλου «θόρυβοι» με τη στενή, κυριολεκτική έννοια του όρου, δηλ. στοιχεία που οδηγούν σε μια κακή μετάδοση ή κατανόηση ενός μηνύματος. Αντί να οδηγήσουν σε μια απώλεια της πληροφορίας, είναι αντιθέτως σημαίνοντες. Επίσης, η σιωπή μπορεί να είναι «εύγλωττη» υποδεικνύοντας μια ένταση, μια απειλή…

marcel-carne

Ένα γνωστό παράδειγμα αποτελεί ή περίπτωση του ήχου (τικ τακ) που κάνει το ξυπνητήρι στην ταινία Ξημερώνει (1939) του Marcel Carné (Πρόκειται για την ιστορία ενός εργάτη που, αφού δολοφόνησε κάποιον, κλείνεται στο διαμέρισμά του κάνοντας μια αναδρομή στο παρελθόν, συλλογιζόμενος τα κίνητρα που τον οδήγησαν σε αυτό το φόνο. Η αστυνομία στο μεταξύ τον ψάχνει. Στο τέλος, κατά το ξημέρωμα αυτοκτονεί με μια σφαίρα). Ο επίμονος χτύπος του ρολογιού σε συνδυασμό με τη σιωπή και τα τσιγάρα που ανάβει ο ήρωας το ένα μετά το άλλο αναπαριστούν με εύγλωττο και ποιητικό τρόπο την αφηγούμενη κατάσταση. Οι χτύποι του ρολογιού, επιδεικνυόμενοι ανάγλυφα, αποκτούν μια συμβολική αξία της ζωής, του χρόνου που κύλισε και αναβιώνει τώρα ο ήρωας. Τέλος, ο ήχος του ξυπνητηριού θα έρθει να υπογράψει το τέλος της αντίστροφης μέτρησης.

Οι ήχοι μιας ταινίας, λοιπόν, βρίσκονται σε άμεσο συσχετισμό με την εικόνα, ο ήχος της φωνής με τη μουσική μέσω του μιξάζ. Μέσα σε μια ταινία διαπιστώνουμε μια ηχητική αλληλεξάρτηση που είναι συστηματική και σημασιοδοτική: όλα τα στοιχεία συνεπικουρούν για την παραγωγή νοήματος. Οι διάφοροι ήχοι όπως και η μουσική συντρέχουν έτσι στην αντίληψη μιας κατάστασης, στην ερμηνεία των συμφραζόμενων από το θεατή ή βοηθούν ακόμη στο να χαρακτηρίσουμε ένα πρόσωπο.

Η μπάντα του ήχου συμμετέχει ενεργά στην αφήγηση καθώς και στη δόμησή της –με το ρόλο που παίζει στο μοντάζ- ή στο ρυθμό της. Χτίζει και κατευθύνει την αντίληψη του πραγματικού. Για παράδειγμα, μέσα στη σεκάνς της απόπειρας αυτοκτονίας της Susan Alexander στην ταινία Citizen Kane γίνονται άμεσα αντιληπτοί δύο ήχοι που αποδεικνύονται απαραίτητοι για την κατανόηση και ερμηνεία του νοήματος:

η αναπνοή, τα βογγητά της συζύγου του Kane και τα χτυπήματα που δίνει αυτός για να ανοίξει την πόρτα του δωματίου ˙ ωστόσο, δεν βλέπουμε τον ανήσυχο σύζυγο ο οποίος παραμένει hors-champ και δεν διακρίνουμε με καθαρότητα τα χαρακτηριστικά της Susan. Αυτό που παίρνει την κύρια θέση στην εικόνα είναι το μπουκαλάκι (με το δηλητήριο) και το ποτήρι με το κουτάλι που επιδεικνύονται ανάγλυφα. Η σύζευξη αυτής της εικόνας με τα δύο ταυτόχρονα ηχητικά στοιχεία που προαναφέρθηκαν είναι αυτή που μας δίνει να καταλάβουμε αυτό που συμβαίνει επειδή από τα δεδομένα βγάζουμε ένα συμπέρασμα. Η λειτουργικότητα του ήχου, των ήχων, λοιπόν, είναι πολύ σημαντική στην κατασκευή, και αισθητική απόδοση ενός φιλμικού κειμένου.

Ήχοι

Θα μπορούσαμε να ταξινομήσουμε τους ήχους που βρίσκονται σε μια ταινία ανάλογα με τη θέση που κατέχουν σε ένα σημείο αυτής, με τη σύζευξή ή αντίθεση τους με μια εικόνα, ενισχύοντας τη διήγηση ή προσδίδοντας ένα επιπρόσθετο νόημα (μεταφορικοί ήχοι) εντείνοντας τη δραματικότητα της αφήγησης.

1) Έτσι, μερικοί ήχοι τοποθετούνται (διεκδικούν μια θέση) μέσα στην αφηγούμενη ιστορία: πρόκειται για τους θορύβους, τη μουσική, τους ήχους, τα λόγια που υπάρχουν μέσα στο περιβάλλον που αναπαρίσταται, δηλαδή μέσα στο διηγητικό πλαίσιο.

2) Μια άλλη κατηγορία είναι οι ακουσματικοί ήχοι.

Pierre Schaeffer

Ο Pierre Schaeffer (Traité des objets musicaux, Seuil, 1966) χαρακτηρίζει έναν ήχο acousmatique όταν τον ακούμε αλλά δεν βλέπουμε την αιτία που τον παράγει. Οι ακουσματικοί ήχοι μπορεί να είναι ήχοι διηγητικοί και μη-διηγητικοί. Η πηγή της εκπομπής τους δεν είναι μέσα στο πεδίο της εικόνας: πρόκειται για ένα σύνολο ήχων που είναι hors champ (εκτός πεδίου) της διήγησης καθώς και ήχοι off που έχουν προστεθεί μετά το γύρισμα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ακουσματικού ήχου βρίσκουμε μέσα στην ταινία Ηλέκτρα του Μ. Κακογιάννη: Τα αδέλφια σκότωσαν τη μητέρα τους και κλεισμένα μέσα στην καλύβα αισθάνονται τύψεις για αυτή τους την πράξη. Τότε εισβάλλει ένας ιδιαίτερος ήχος χτυπήματος τον οποίο ούτε ο θεατής ούτε όμως τα πρόσωπα βλέπουν την πηγή του. Ο ήχος επαναλαμβανόμενος αμείλικτα κάνει αμέσως κατανοητό ότι προέρχεται από το λιθοβολισμό του λαού του Άργους με τον οποίο αυτός εκφράζει τη μομφή και την περιφρόνησή του για το αποτρόπαιο έγκλημα.

Οι ήχοι του λιθοβολισμού στο συγκεκριμένο διηγητικό περιβάλλον διατηρούν μια δραματική και ποιητική σχέση με την εικόνα. Αν και η αιτία τους δεν είναι ορατή, με την παράθεσή τους κερδίζουν σε δύναμη και ένταση, παραπέμποντας σε μηνύματα και διευρύνοντας το φαντασιακό πεδίο του φιλμικού χώρου. Ο Αϊζενστάιν συγκεκριμένα έλεγε: «L’ art commence à partir du moment oû le craquement de la botte tombe sur un plan visuel différent et suscite ainsi des associations correspondantes». (Η τέχνη αρχίζει από τη στιγμή που το τρίξιμο της μπότας πέφτει πάνω σε ένα οπτικό πλάνο διαφορετικό και προκαλεί-δημιουργεί έτσι αντίστοιχες αλληλουχίες). Οι ήχοι του λιθοβολισμού, λοιπόν στην προκειμένη περίπτωση, συνιστούν μια μεταφορά αν θεωρήσουμε ότι εκφράζουν την αποπομπή των παιδιών από την κοινωνία του Άργους.

Ταυτόχρονα, όμως, αυτός ο ήχος επαναλαμβανόμενος καθώς είναι παραπέμπει στα χτυπήματα με το σπαθί που έδωσαν στη μητέρα τους για να τη σκοτώσουν, θυμίζοντας το αποτρόπαιο έγκλημα. Κάτω από αυτήν την οπτική γωνία, αυτοί οι ήχοι αποτελούν και μια μετωνυμία.

3) Άλλοι ήχοι είναι εξωτερικοί (ας μού επιτραπεί ο όρος) στην ιστορία αλλά εμπίπτουν στην αφήγηση, έχουν προστεθεί μετά το γύρισμα, όπως για παράδειγμα η μουσική που συνοδεύει το φιλμικό κείμενο ή η voix off (φωνή off). Αυτοί οι ήχοι χαρακτηρίζονται από θεωρητικούς του σινεμά, ως εξωδιηγητικοί (extradiégétiques).

o ixos ston kinimatografo)

Σύμφωνα με τον Michel Chion (Le Son Au Cinéma) ένας ήχος «off»είναι καθαρά ένας ήχος του οποίου η υποτιθέμενη πηγή όχι μόνο λείπει από την εικόνα αλλά είναι non-diégétique μη-διηγητικός δηλ. έχει τοποθετηθεί σε άλλο χρόνο και τόπο, διαφορετικό από το χρόνο της κατάστασης που περιγράφεται. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις είναι η φωνή του αφηγητή που διηγείται και σχολιάζει πολλές φορές, ο αγγλικός όρος είναι «voice over» και φυσικά σε αυτήν την κατηγορία συγκαταλέγεται και η μουσική της ταινίας. Παραδείγματα μη-διηγητικού ήχου ή «voice over» του αφηγητή βρίσκουμε άφθονα, μεταξύ άλλων, στο σινεμά του Max Ophuls (Le plaisir).

4) Βέβαια, πρέπει να παρατηρηθεί ότι η πηγή της εκπομπής μερικών ήχων βρίσκεται μέσα στα πλαίσια της εικόνας: τότε μιλάμε για ήχους «ΙΝ». Άλλοι ήχοι παραμένουν εξωτερικοί και παραπέμπουν σε κάτι που δεν εμπερικλείεται μέσα στο αναπαριστώμενο πεδίο (δηλ. την εικόνα που βλέπει ο θεατής), ωστόσο υπάρχουν μέσα στο σύμπαν της αναπαράστασης ˙ τότε μιλάμε για ήχους «hors champs». Για παράδειγμα, μια φωνή hors-champ είναι εκείνη ενός προσώπου παρόντος μέσα στην περιγραφόμενη από την οθόνη κατάσταση, χωρίς να υπάρχει όμως μέσα στο πεδίο της κάμερας. Η χρήση μιας τέτοιας φωνής προσκαλεί το θεατή να φανταστεί το χώρο που βρίσκεται έξω από την οθόνη.

Ένα από τα πολλά παραδείγματα που προσφέρει η ιστορία του σινεμά είναι στην ταινία Frenzy του Hitchcock: η κραυγή που βγάζει η γραμματέας όταν, μπαίνοντας στο διαμέρισμά της Brenda, διαπιστώνει την άγρια δολοφονία της. Η κάμερα παραμένει μπροστά στην είσοδο του κτηρίου, οι ήχοι του δρόμου έχουν μειωθεί χαρακτηριστικά επιχειρώντας μια τελετουργική σιγή, ενώ πάνω σε αυτήν την εικόνα πέφτει σημασιοδοτικά η hors-champ φωνή-κραυγή της γυναίκας που κάνει το θεατή να φανταστεί ότι ανακάλυψε τη δολοφονημένη.

5) Ένας ήχος μπορεί να προέρχεται από μια στιγμή που ανήκει στο παρελθόν μιας κατάστασης που περιγράφεται-αναπαρίσταται στην οθόνη. Τότε μιλάμε για «αναδρομικό ήχο», «son rétrospectif», (sound flashback), όπως στο τέλος της ταινίας Accident του Joseph Losey : πάνω στο πλάνο της πύλης μιας πολυτελούς οικίας πέφτει ο ήχος-θόρυβος ενός αυτοκινητιστικού ατυχήματος, αυτός της αρχής της ταινίας. Η κινηματογραφική αφήγηση ουσιαστικά ξεκινά με το ατύχημα και επιστρέφει πίσω στο χρόνο αναπολώντας, αναφέροντας τα γεγονότα που προήχθησαν.

Ο κινηματογράφος έχει αποδείξει στο ρου της ιστορίας ότι μπορεί να προσφέρει μια μεγάλη ποικιλία ήχων που καθορίζουν τη διήγηση, εμπλουτίζοντάς τη, σηματοδοτώντας την και -ανάλογα με τον τρόπο χρήση τους- συμβάλλοντας στην αισθητική της απόδοση. Οι παραπάνω αναφορές είναι ενδεικτικές των δυνατοτήτων της κινηματογραφικής τέχνης.

Δήμητρα Γιαννακού

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.

Blog στο WordPress.com.

ΠΑΝΩ ↑

Αρέσει σε %d bloggers: