Τόμας Όστερμαϊερ: Διαρκώς υπονομευτής | της Κατερίνας Οικονομάκου | μια συζήτηση με τον Τόμας Όστερμαϊερ

Thomas Ostermeier

Για όλα φταίει ο καπιταλισμός; Έτσι δείχνει να πιστεύει ο Τόμας Όστερμαϊερ. Κι αν δεν φταίει για όλα, φέρει πάντως το μεγαλύτερο μερίδιο της ευθύνης για τα περισσότερα από τα δεινά στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες. Ο πιο διακεκριμένος σύγχρονος Γερμανός σκηνοθέτης έχει πολύ ξεκάθαρες απόψεις. Αλλά τις κρατάει εκτός σκηνής. Πάνω στη σκηνή, προτιμά να υπονομεύει τις σιγουριές τις δικές του και τις δικές μας. Μεταφέροντας τον ιψενικό Εχθρό του λαού από τον 19ο αιώνα στην εποχή μας, ο Όστερμαϊερ μάς προσφέρει μια ακόμη αφορμή να διασταυρώσουμε τις βεβαιότητες και τις αβεβαιότητες μας. Κι αν ο καπιταλισμός είμαστε εμείς;

Από την Κατερίνα Οικονομάκου


Schaubühne – Τόμας Όστερμαϊερ Ερρίκου Ίψεν, Ο εχθρός του λαού 3-5 Ιουλίου 2013 | Πειραιώς 260 | Φεστιβάλ Αθηνών 2013

Δεν μ’ ενοχλεί όταν μου κολλάνε την ταμπέλα του ριζοσπάστη, αλλά εγώ ο ίδιος δεν θα έλεγα ποτέ ότι το όραμα μου για το Θέατρο είναι ριζοσπαστικό, λέει ο Τόμας Όστερμαϊερ, γνωρίζοντας ένα προς ένα όλα τα κλισέ που συνοδεύουν το όνομα του. Ριζοσπάστης ή όχι, συγκαταλέγεται στους πιο επιτυχημένους Ευρωπαίους σκηνοθέτες της εποχής μας. Ο σημερινός 45άρης, που στο ξεκίνημα της καριέρας του θεωρήθηκε η μεγάλη έκπληξη του γερμανικού θεάτρου, έχει δικαιώσει όλους όσοι πίστεψαν σ’ αυτόν, αναθέτοντας του την καλλιτεχνική διεύθυνση της περίφημης βερολινέζικης Σαουμπίνε. Με φανατικούς θαυμαστές, αλλά και με ικανή μερίδα θεατρόφιλων που ατενίζουν με ελαφρώς βαριεστημένο βλέμμα την τάση του να συνδυάζει τα μεγάλα κείμενα με -αυτό που εκείνοι θεωρούν-μεγάλη φασαρία, ο Όστερμαϊερ είναι πάντως ένας τολμηρός επίμονος και αφοσιωμένος σκηνοθέτης με ισχυρό προσωπικό όραμα. Για το κοινό του Φεστιβάλ, είναι και ένα οικείο όνομα. Αυτή τη φορά, η παράσταση που ανεβάζει στην Αθήνα δεν θα συζητηθεί μόνο μετά το τέλος της αλλά και κατά τη διάρκεια της.

Ο Ίψεν τοποθετεί τη δράση του έργου σε μια λουτρόπολη που αίφνης έρχεται αντιμέτωπη με μια αποκάλυψη η οποία απειλεί να ανατρέψει τα πάντα: τα ιαματικά νερά της είναι μολυσμένα. Αγγελιαφόρος της κακής είδησης είναι ο γιατρός Στόκμαν, φημισμένος επιστήμονας και αδελφός του δημάρχου. Ωστόσο, κανείς δεν θέλει να τον ακούσει. Περισσότερο απ’όλους ίσως ο ίδιος ο δήμαρχος Ο γιατρός Στόκμαν θα επιμείνει, θα συνεχίσει να φωνάζει, να ενοχλεί, να γίνεται δυσάρεστος. Είναι για το κοινό καλό – ή μήπως δεν τον κινεί μόνο αυτό; Μήπως, ερχόμενος αντιμέτωπος με τη διαφθορά της πολιτικής, παρασύρθηκε με τη σειρά του από τον φανατισμό; Και πώς θα μπορούσε αυτός ο ηθικός άνθρωπος να υποστηρίξει χωρίς κόστος για την ψυχή του αυτό που γνωρίζει ότι είναι αληθινό; Πώς έγινε ο Εχθρός του λαού και ώς πού είναι διατεθειμένος να φτάσει;

Στην παράσταση της Σαουμπίνε, το ιψενικό κείμενο έχει δεχτεί ορισμένες καίριες παρεμβάσεις προκειμένου να μιλήσει δυνατότερα στο κοινό του 21ου αιώνα και με την πρόθεση, ενδεχομένως, να αξιοποιήσει τη συγκυρία Πιο χαρακτηριστική παρέμβαση είναι η ομιλία του γιατρού Στόκμαν, που εδώ έχει αντικατασταθεί από ένα απόσπασμα της «Επικείμενης Εξέγερσης» – πρόκειται για ένα πολιτικό κείμενο που υπογράφεται από την Αόρατη Επιτροπή και το οποίο γράφτηκε και κυκλοφόρησε στη Γαλλία το 2008. Μανιφέστο που προβλέπει την κατάρρευση του καπιταλισμού, η Επικείμενη Εξέγερση πολύ σύντομα διαδόθηκε ανά την Ευρώπη και μεταφράστηκε από εθελοντές και σε άλλες γλώσσες.

Όποιοι κι αν είναι, πάντως, οι συντάκτες του κειμένου, είχαν πολύ καλή εποπτεία των αντιεξουσιαστικών κινημάτων στις διάφορες ευρωπαϊκές πόλεις. Και παίρνουν σαφώς ριζοσπαστικές θέσεις. Αυτές θα κληθούν να συζητήσουν, μέσα στο θέατρο, μαζί με τους ηθοποιούς, αλλά και μεταξύ τους, όσοι Αθηναίοι βρεθούν στο κτίριο Δ της Πειραιώς.

Η συζήτηση με τον Όστερμαϊερ ξεκινάει με μια παρανόηση: Εγώ παρατηρώ ότι το ανέβασμα της συγκεκριμένης παράστασης της Σαουμπίνε στην Αθήνα αυτήν την περίοδο θα έχει μάλλον αυξημένο ενδιαφέρον και για τους συντελεστές της. Ο Τόμας Όστερμαϊερ νομίζει ότι υπονοώ κάτι άλλο: ότι θα έχει ενδιαφέρον να δει κανείς πώς θα υποδεχτούν οι Αθηναίοι μια γερμανική θεατρική παραγωγή.

Τόμας Όστερμαϊερ: Έχουμε έρθει ξανά και ξανά στην Αθήνα, όπως και στην Επίδαυρο, και μάλιστα σε περίοδο που η ένταση λόγω της κρίσης είχε κορυφωθεί. Με διαρκείς διαδηλώσεις, με τα μέσα ενημέρωσης να κατασκευάζουν εχθρούς, να παρουσιάζουν την πραγματικότητα παραποιημένη μιλώντας για τους Γερμανούς με επιθετικό τρόπο… Αλλά ποτέ δεν είχαμε το παραμικρό πρόβλημα. Αισθανόμασταν πάντα ότι υπήρχε ατμόσφαιρα εμπιστοσύνης ανάμεσα σε εμάς και το κοινό που ήρθε στις παραστάσεις μας.

Αναφερόμουν περισσότερο στην υποδοχή που περιμένετε ότι θα έχει το συγκεκριμένο ανέβασμα του έργου του Ίψεν από τους Αθηναίους αυτήν την εποχή. Κάποια στιγμή, οι ηθοποιοί απευθύνονται στο κοινό με αφορμή ένα απόσπασμα από την «Επικείμενη Εξέγερση», της Αόρατης Επιτροπής.

Τ.Ο..: Όπου και να ταξιδέψει κανείς σήμερα μ’ αυτό το έργο, με το συγκεκριμένο ανέβασμα είναι τέτοιες οι συνθήκες που το καθιστούν επίκαιρο. Το ανεβάζουμε και στην Ιταλία, θα πάμε επίσης στη Νότια Αμερική – πολύ σύντομα, μετά την Αθήνα, πηγαίνουμε την παράσταση στο Σάο Πάολο.
Κι αυτή τη στιγμή στη Βραζιλία πολύ περισσότεροι άνθρωποι είναι στους δρόμους. Αυτό, λοιπόν, με το οποίο είμαστε αντιμέτωποι είναι μια κρίση του καπιταλισμού σε ολόκληρο τον κόσμο, και όψεις αυτής της παγκόσμιας κρίσης του καπιταλισμού βλέπουμε στις περισσότερες από τις χώρες που επισκεπτόμαστε. Στη Βραζιλία, άλλωστε, η κρίση είχε εκδηλωθεί πολλά χρόνια πριν τη δούμε να ξεσπάει στην Ευρώπη, και μάλιστα οι αντιδράσεις των ανθρώπων ήταν πολύ πιο βίαιες από ό,τι στις ευρωπαϊκές χώρες. Για εμάς, λοιπόν, είναι μεν καταθλιπτικό, αλλά ταυτόχρονα αποτελεί και μια επιβεβαίωση ότι με αυτήν την παράσταση χτυπάμε ένα νεύρο.
Εκείνο που εύχομαι ότι δεν θα συναντήσω στην Αθήνα, είναι αυτήν την αφελή αντίληψη ότι «οι Γερμανοί φταίνε που υποφέρουμε». Διότι πιστεύω πως δεν υπάρχουν διαχωρισμοί ανάμεσα στους λαούς, παρά μόνο ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς. Και μπορεί οι πλούσιοι και ισχυροί της Γερμανίας να προκαλούν προβλήματα στον ελληνικό λαό, αλλά το ίδιο ακριβώς κάνουν και οι πλούσιοι και ισχυροί της Ελλάδας. Δεν φέρονται καθόλου καλά στον ίδιο τους το λαό. Δεν έχει να κάνει με έθνη, λοιπόν, αλλά με τις διαφορετικές τάξεις. Γι’ αυτό ελπίζω ότι στη συζήτηση που θα γίνει με το ελληνικό κοινό δεν θα ακούσουμε ότι φταίμε εμείς ως Γερμανοί, για παράδειγμα. Άλλωστε εγώ ο ίδιος δεν είμαι καθόλου ευχαριστημένος από την κυβέρνηση της χώρας μου, δεν είμαι καθόλου ευχαριστημένος από τις αποφάσεις της Άνγκελα Μέρκελ ούτε από τον τρόπο με τον οποίο μεγαλώνει στη Γερμανία το χάσμα ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς. Αλλά ούτε με τη διακυβέρνηση της προηγούμενης κυβέρνησης των Σοσιαλδημοκρατών, ήμουν ευχαριστημένος. Δεν έχω, λοιπόν, καμία σχέση με όλους αυτούς τους ανθρώπους.

Στο πρωτότυπο κείμενο του Ίψεν, η ομιλία του γιατρού Στόκμαν προκαλεί τη δυσαρέσκεια του ακροατηρίου του και τον φέρνει αντιμέτωπο με τη μικρή κοινωνία της λουτρόπολης. Στη διασκευή που θα δούμε στην Αθήνα, η ομιλία έχει αντικατασταθεί από ένα πολιτικό κείμενο το οποίο, από το 2008 που εκδόθηκε για πρώτη φορά, έχει αποκτήσει ένα ευρύ κοινό.

Τ.Ο..: Η ομιλία του γιατρού Στόκμαν δεν ήταν αρεστή στο ακροατήριο του επί σκηνής. Όμως δεν γνωρίζουμε ποιες ήταν οι αντιδράσεις του κοινού της παράστασης, των ανθρώπων που παρακολουθούσαν όσα διαδραματίζονταν στη σκηνή. Έτσι κι αλλιώς το κείμενο είναι γραμμένο τον 19ο αιώνα, το κοινό της εποχής ήταν διαφορετικό. Αλλά και πάλι, θα με εξέπληττε εάν υπήρχαν πολλοί άνθρωποι που θα συμφωνούσαν εύκολα με αυτό το κείμενο που χρησιμοποιούμε στο δικό μας ανέβασμα. Διότι αυτό το κείμενο αμφισβητεί, για παράδειγμα, τη δημοκρατία. Φτάνει σε σημείο να υποστηρίξει ότι είναι πια πολύ αργά ν’ αλλάξουμε τον κόσμο, ότι κανένα κίνημα από τα κάτω δεν μπορεί να φέρει αλλαγές στην κοινωνία εάν δεν είναι πολιτικό, και φτάνει μάλιστα να υπονοήσει ότι, για να γίνουν αλλαγές, επιβάλλεται η χρήση βίας.

Επιθυμείτε οι παραστάσεις σας να παίρνουν θέση, να εκφέρουν σαφείς απόψεις πάνω στα ερωτήματα με τα οποία καταπιάνονται;

Τ.Ο..: Ως πολίτης ως άτομο, έχω πολύ ξεκάθαρες απόψεις. Ωστόσο δεν ανεβάζω ποτέ αυτές τις ξεκάθαρες απόψεις στη σκηνή. Το θέατρο δεν έχει να κάνει με σαφείς πολιτικές θέσεις ή με μηνύματα. Η δραματουργία αναδεικνύει πώς τόσο συχνά, παρ’ όλες τις διαφορές, μπορεί και οι δύο πλευρές να έχουν δίκιο. Σε ό,τι αφορά τον Εχθρό του λαού, για παράδειγμα, μπορεί κανείς να κατανοήσει και τις δύο πλευρές: να κατανοήσει τον δήμαρχο, αλλά ταυτόχρονα να κατανοεί και τον αδελφό του. Και θα δείτε τον τρόπο με τον οποίο έχουμε παρέμβει στο κείμενο για να αλλάξουμε το τέλος. Τα πράγματα δεν είναι τόσο σαφή -ίσως κι ο γιατρός Στόκμαν επιλέγει τελικά τα χρήματα αντί για την υποστήριξη της αλήθειας. Το έργο, η παράσταση, δεν έχουν να κάνουν με το ποιος έχει δίκιο και ποιος άδικο, αλλά με το πώς τελικά ο καθένας από εμάς αντιμετωπίζει τα διλήμματα του- ποια είναι τα όρια μας.

Ο Εχθρός του λαού είναι, εκτός των άλλων, και μια ιστορία για δύο αδέλφια. Έχετε πολλές φορές πει ότι ο θεσμός της οικογένειας, με τη μορφή
που τη γνωρίζουμε και την αναπαράγουμε, βρίσκεται στη ρίζα πολλών δεινών της κοινωνίας μας. Με ποιο τρόπο;

Τ.Ο.; Πέρα απ’ όσα γνωρίζουμε χάρη στον Φρόιντ, και μιλώντας για τον Οεομό όπως είναι στις μέρες μας, θα έλεγα ότι πρώτα απ’ όλα οι γυναίκες εξακολουθούν να έρχονται αντιμέτωπες με όλων των ειδών τους αποκλεισμούς. Όταν μια γυναίκα κάνει παιδιά, αρχίζει να έχει προβλήματα με τη δουλειά της. Στη Γερμανία φτάνει, νομίζω, το 70% το ποσοστό των γυναικών που εγκαταλείπουν τη δουλειά τους όταν αποκτούν δεύτερο ή τρίτο παιδί. Αυτό βεβαίως σημαίνει ότι είναι εξαρτημένες οικονομικά από τους συζύγους τους, πράγμα που διαταράσσει τις ισορροπίες της σχέσης. Και αναπόφευκτα δημιουργείται ένταση και κάποιος θυμός στις γυναίκες όταν αισθάνονται πως η δημιουργικότητα τους εξαντλείται στην ανατροφή των παιδιών τους. Καθώς όμως βλέπουν τα παιδιά σαν δικά τους δημιουργήματα, αντί για ξεχωριστές, ανεξάρτητες προσωπικότητες, αυτό δεν μπορεί παρά να δημιουργεί πρόβλημα οτην ελεύθερη ανάπτυξη των νέων ανθρώπων. Κι έτσι γεννιέται θυμός και θλίψη και οργή μέσα στις οικογένειες. Έπειτα υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που πραγματικά θα έλεγε κανείς ότι γεννιούνται στη λάθος οικογένεια, ότι θα ήταν προτιμότερο να τους μεγαλώνουν άλλοι γονείς.
Γενικότερα θα έλεγα ότι αυτό το μοντέλο της παραδοσιακής οικογένειας μέσα στο οποίο γεννιόμαστε και μεγαλώνουμε, και το οποίο αναπαράγουμε -στη Γερμανία μάλιστα, περισσότερο από ό,τι π.χ. στη Γαλλία ή στις σκανδιναβικές χώρες- είναι ένας χώρος που ευνοεί το θυμό και τον πόνο. Έπειτα είναι όλη αυτή η υποκρισία γύρω από τη μονογαμία. Οι περισσότεροι επιστήμονες συμφωνούν ότι δεν μπορούμε να είμαστε μονογαμικοί για πάντα. Έπειτα από ένα διάστημα, καμία σχέση δεν μπορεί να είναι μονογαμική. Με τον καιρό αλλάζει. Και οι άνθρωποι μπορεί να αρχίσουν να κάνουν ερωτικές σχέσεις εκτός γάμου, να λένε ψέμματα, να κρύβονται, να εξαπατούν τον σύντροφο τους να αποδέχονται τη δυστυχία, να ζουν τελικά δύο ζωές. Αυτή είναι μία όψη της παθολογίας του θεσμού, που ευνοοεί την υποκρισία. Κι αυτό το μοτίβο διδάσκουν τελικά μέσα από το παράδειγμα τους οι γονείς στα παιδιά τους, τα οποία μετά θα ζήσουν -ίσως- επίσης μέσα στην υποκρισία. Κανονικά δεν είμαστε φτιαγμένοι για να ζούμε έτσι. Ο θεσμός του γάμου επινοήθηκε, νομίζω, για να προστατεύσουν οι άνδρες την ιδιοκτησία τους, δηλαδή να βεβαιωθούν ότι το παιδί που έφερνε στον κόσμο η ερωτική τους σύντροφος ήταν δικό τους κι έτσι να του κληρονομήσουν ό,τι είχαν. 0 γάμος είναι προϊόν του καπιταλισμού.

Και λέτε ότι δεν είναι ουτοπικό να ξεφύγουμε από αυτό το μοντέλο;

Τ.Ο.: Πώς είναι ουτοπικό, αφού έχουμε ξεφύγει ήδη από το μοντέλο; Όλοι ήδη ζούμε ζωές που δεν ταιριάζουν με το μοντέλο. Οι περισσότεροι από εμάς έχουμε γονείς που είχαν κι άλλες σχέσεις, εμείς μπορεί να έχουμε αλλάξει αρκετούς συντρόφους, ενώ υπάρχει και κάτι άλλο: πολύ συχνά η σχέση που έχουμε μ’ έναν φίλο είναι πιο ουσιαστική και πιο αληθινή από αυτήν που έχουμε με την οικογένεια μας. Ο θεσμός της οικογένειας όπως τον γνωρίζουμε έχει ξεπεραστεί από εμάς τους ίδιους, απλώς υποκρινόμαστε ότι αυτό δεν συμβαίνει. ▲

πηγή: εφημερίδα Ελληνικού Φεστιβάλ

info

Ο γιατρός Στόκμαν, που πρώτος υποστήριξε ότι η πόλη του, μια μικρή παραθαλάσσια πόλη της Νορβηγίας, μπορούσε να γίνει μια υποδειγματική λουτρόπολη, δεν θα διστάσει να αποκαλύψει δημοσίως ότι τα ιαματικά λουτρά αποδείχτηκαν μολυσμένα: αντιμέτωπος με τον δήμαρχο αδερφό του και την ιδιοτέλεια των συμπολιτών του και θα γίνει «εχθρός του λαού». Στα γερμανικά με ελληνικούς υπέρτιτλους.

Πειραιώς 260, Κτίριο Δ
3-5 Ιουλίου, 21:00
Εισιτήρια: 25€ (κανονικό), 20€ (μειωμένο),
15€ (φοιτητικό, 65+), 5€ (ανέργων, ΑΜΕΑ)

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.

Blog στο WordPress.com.

ΠΑΝΩ ↑

Αρέσει σε %d bloggers: