Αυτό που ενοχλεί | Πολενάκης Λέανδρος | κριτική για Τόμας Οστερμάγιερ «Εχθρός του Λαού»

o exthros tou laou 21.07.2013

Ο κατασυκοφαντημένος ελληνικός δέκατος ένατος αιώνας υποδέχτηκε τον Ερρίκο Ίψεν θριαμβικά, με το μικρό αλλά συγκροτημένο αστικό κοινό του, που ήξερε γράμματα. Και με τρία τουλάχιστον σπουδαία δοκίμια, που ακόμη στέκουν: του Ξενόπουλου, του Βιζυηνού (κυρίως αυτό) και του Παλαμά. Το δοκίμιο του Βιζυηνού έχει και μια άλλη, ιδιαίτερη αξία, επειδή μιλώντας για τη Νορβηγία, μιλά συγχρόνως για τα προβλήματα της Ελλάδας του τότε και του σήμερα, με προφητικό τρόπο. Είναι το τελευταίο του κείμενό του πριν τον «κλείσουν».

Την ίδια εποχή η πατρίδα του Ίψεν, η Νορβηγία, ανάγκαζε τον πιο μεγάλο της ποιητή σε αυτοεξορία, ενώ η θετή πατρίδα του, η Γερμανία, δυσκολευόταν πάρα πολύ να τον καταλάβει. Η «Νόρα» του συνάντησε τη λυσσασμένη αντίδραση των πουριτανών και προτεσταντών, που δεν εννοούσαν με κανένα τρόπο να δεχτούν το τέλος της, και απαιτούσαν από τον συγγραφέα να το αλλάξει. Αυτό που τους ενοχλούσε, δεν ήταν τόσο το ότι μια γυναίκα εγκατέλειπε τον άνδρα της. Είχαν προηγηθεί και άλλα τέτοια έργα, ξεχασμένων σήμερα συγγραφέων, που δεν προκάλεσαν σκάνδαλο ούτε ενόχλησαν. Αυτό που ενοχλούσε (και ακόμη ενοχλεί) ήταν ότι η Νόρα δεν κάνει την επανάστασή της για χάρη ενός άλλου άνδρα (εραστή, πατέρα, αδελφού), αλλά μόνο για τον εαυτό της! Αποτελώντας, ίσως, το μοναδικό παράδειγμα στην παγκόσμια λογοτεχνία, ώς τα σήμερα. Αυτό, πράγματι, ενοχλεί και δεν γίνεται αποδεκτό. Δεν «καταπίνεται» εύκολα μια γυναίκα που εγκαταλείπει σπίτι, παιδιά και σύζυγο, λέγοντας: «Θέλω να βρω τον αληθινό μου εαυτό». Και, ακόμη: «Δεν αγαπάς εμένα, απλώς σε κολακεύει η ιδέα να είσαι ερωτευμένος μαζί μου!»

Την ίδια εποχή που γράφονταν στην Ελλάδα τα εξαιρετικά πρωτότυπα δοκίμια για τον Ίψεν που ανέφερα πιο πάνω, στη Γερμανία οι «σοφοί» της έγραφαν αρλούμπες τέτοιες, που όποιος τις διαβάζει σήμερα κρατάει απ’ τα γέλια την κοιλιά του. Ο «πολύς», ας πούμε, Μαξ Νορντάου, φιλόσοφος, ιατρός και δεν ξέρω τι άλλο, στο πόνημα του: «Εκφυλισμός» περιλαμβάνει τον Ίψεν… ως το κύριο δείγμα κατάπτωσης και παρακμής του ανθρώπινου είδους! Για την «Κυρά της θάλασσας», ούτε λίγο ούτε πολύ, αποφαίνεται ότι: «Ο άντρας της, αντί να κάθεται σα βλάκας και να την ακούει, έπρεπε να την αρπάξει απ’ τα μαλλιά και να τη σβουρίξει!» Τη «Ρεβέκα» των «Ρόσμερχολμ» την αποκαλεί μητρομανή! Για την ασθένεια του Όσβαλντ στους «Βρυκόλακες» απορεί και εξίσταται, «πώς ο Ίψεν δεν συμβουλεύτηκε κανέναν γιατρό της προκοπής, πριν γράψει αυτές τις ανοησίες!» Και πολλά άλλα τέτοια.

Ο Τόμας Οστερμάγιερ, διάσημος, προικισμένος, πρωτοπόρος σκηνοθέτης του φημισμένου «Σαουμπίνε» δείχνει αδυναμία στον Ίψεν και, βέβαια, κάνει καλά. Πριν λίγα χρόνια μας είχε παρουσιάσει στο Φεστιβάλ Αθηνών τη «Νόρα», αλλάζοντας το τέλος. Η ηρωίδα του Ίψεν, στην κατά Οστερμάγιερ εκδοχή δεν περιοριζόταν απλώς να τραβήξει την πόρτα πίσω της, αλλά σκότωνε, επιπλέον, τον άντρα της με πιστόλι! Έγραφα τότε στην κριτική μου ότι η κοινωνία δεν έχει από τότε διόλου αλλάξει, παρά τα επιφαινόμενα. Εξακολουθεί να μην αποδέχεται την απόφαση μιας γυναίκας να «αναζητήσει τον εαυτό της». Αντικαθιστούμε, λοιπόν, το δύσπεπτο τέλος του έργου, με κάτι πιο «κόμοδο»: τις πιστολιές! Και, «πάπαλα!»

Στη φετινή συμμετοχή του στο Φεστιβάλ Αθηνών ο Όστερμάγιερ παρουσιάζει ένα άλλο Ιψενικό έργο, τον «Εχθρό του λαού». Είναι ένα έργο ρεαλιστικό, άμεσο και ευθύ, που «κρούει» πολιτικές καμπάνες και «χτυπάει» το καρφί με το σφυρί στο κεφάλι. Ένας τίμιος γιατρός μόνος εναντίον ολόκληρου του διεφθαρμένου πολιτικού κατεστημένου. (Και ένας συγγραφέας, όπως ο Ίψεν, μόνος εναντίον όλου του διεφθαρμένου πνευματικού κατεστημένου). Εύκολο για έναν σκηνοθέτη να πέσει στη «λούμπα» του λαϊκισμού. Ο έμπειρος Όστερμάγιερ το απέφυγε. Με τους άριστα εκπαιδευμένους Γερμανούς ηθοποιούς του στήνει μια αξιόλογη ζωντανή, ρεαλιστική παράσταση, κινηματογραφικών ρυθμών, σε ύφος «θρίλερ». Αλλά αυτό το «διαδραστικό» κομμάτι, με την εικονική συμμετοχή των θεατών, τι το ήθελε ο χριστιανός; Δεν προσθέτει απολύτως τίποτε στο έργο, το ακυρώνει στην ουσία και είναι και πεπαλαιωμένο. Τα έχουμε ξαναδεί αυτά, πριν τριάντα – σαράντα χρόνια.

http://www.avgi.gr/

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Blog στο WordPress.com.

ΠΑΝΩ ↑

Αρέσει σε %d bloggers: