Heimat- Η ανέστια Εστία ή Ένας περίπατος στο Gezi Park μαζί με τον Ernst Bloch, τον Walter Benjamin και τον Alain Badiou του Σάββα Μιχαήλ

savvas-mixahl

Ομιλία στη σειρά διαλέξεων/παρουσιάσεων Ο Τόπος και το Ηθικό, Πολιτικό, Αισθητικό διακύβευμα στο Μ.Ε.Τ. ( Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών), 18 Ιουνίου 2013

Πώς εκάθησε μόνη η πόλις η πεπληθυμμένη λαών; 1

Μόνος και άπολις, ο Φρειδερίκος Nietzsche, δεν έπαψε να είναι φωνή βοώντος μέσα στην μοντέρνα έρημο της ανέστιας ανθρωπότητας και να μιλάει γι’ αυτήν στο πρώτο πρόσωπο

Αυτή η αναζήτηση του δικού μου σπιτιού…υπήρξε η δικιά μου δοκιμασία…Πού βρίσκεται το δικό μου σπίτι; Αυτό είναι που ζητώ και ψάχνω κι αυτό είναι που πάντα έψαχνα και ποτέ δεν βρήκα. 2

De te fabula narratur- για σένα μιλάει ο μύθος. Πού βρίσκεται το δικό μου σπίτι; Ποιος ο Τόπος των ανθρώπων, ο Τόπος που λείπει;
Ο Walter Benjamin παραθέτει τα λόγια του Νίτσε στην Παρουσίαση του 1939 του δικού του magnum opus, του Passagenwerk, για να σημειώσει ότι η ζοφερή πρόγνωση του Charles Fourier επιβεβαιώθηκε πια : «ολοένα περισσότερο είναι στα γραφεία και στα κέντρα των εμπορικών-οικονομικών επιχειρήσεων που πρέπει να ψάξουμε να βρούμε το πραγματικό πλαίσιο της ζωής του πολίτη. Το πλασματικό πλαίσιο της ζωής του είναι το ιδιωτικό του σπίτι. »3
Ο Μπένγιαμιν επισημαίνει τις δυσκολίες που συναντούμε όταν στοχαζόμαστε πάνω στο κατοικείν. Είναι ένα αντιφατικό δίπολο και ζούμε στην ένταση ανάμεσα στους δυο πόλους: από την μια, υπάρχει στο κατοικείν το αρχαϊκό χνάρι της πρώτης διαμονής του ανθρώπου στην μητρική αγκαλιά ΄ από την άλλη αποτελεί μεταβαλλόμενη μορφή ιστορικής ύπαρξης. Στον 19ο αιώνα, στο απόγειο του καπιταλισμού, αυτή η μορφή ιστορικής ύπαρξης θα πάρει την μορφή του διαμερίσματος-κουτιού για ανθρώπους, με το ανθρώπινο αποτύπωμα πάνω τους, όπως υπάρχουν κουτιά για παπούτσια, κουτιά για καπέλα κλπ.4.
Δεν είναι αυτονόητο ότι η κατοικία είναι οικεία Το σπίτι δεν είναι αυτόματα η γεμάτη θαλπωρή εστία του ανθρώπου. Η μέχρι τώρα Ιστορία είναι Ιστορία της αποξένωσής του ανθρώπου κι η κατοικία του, ο τόπος διαμονής του, δεν μπορεί παρά να συμπυκνώνει με ιδιαίτερο κάθε φορά, άνισο, πρωτότυπο μέσα στην κοινοτοπία του τρόπο την καθολική αλλοτρίωση του κόσμου στην ιδιαίτερη ιστορική μορφή που αυτή κάθε φορά παίρνει στους κοινωνικούς σχηματισμούς.
Σε όλη την Ιστορία των βασάνων της ανθρωπότητας και προπαντός στη σύγχρονη καπιταλιστική κοινωνία -κι όχι μόνο σε συνθήκες κρίσης- ανέστιοι είμαστε όλοι, άστεγοι και μη.
Ένα κατάλυμα της αποξένωσής μας είναι πάντα ανοίκειο- unheimlich, θα έλεγε ο Freud. Δεν έχουμε σπίτι ακόμα. Μας λείπει μια αληθινά ανθρώπινη Εστία. Και δεν πάψαμε να την ψάχνουμε, να την ονειρευόμαστε, περισσότερο και από την χαμένη μητρική αγκαλιά. Ποτέ δεν πάψαμε να παλεύουμε να κατοικήσουμε αυτόν τον ποθητό Ου Τόπο της μη αποξένωσης, την δική μας μηπωτοπία, κατά τον νεολογισμό του ποιητή Νίκου Καρούζου για τον τόπο που δεν υπάρχει ακόμα.
Ο σημερινός τόπος διαμονής είναι τόπος εξορίας, μια έρημος γεμάτη οφθαλμαπάτες για οάσεις με δροσερά νερά και ίσκιους. Αλλά η έρημος είναι και τόπος διάβασης, μετάβαση αλλού, στη Γη της υπόσχεσης και της προσδοκίας. Βαδίζουμε όπως ο λαός της Εξόδου έχοντας στο πλευρό μας αόρατη, άφαντη την παρουσία μιας απουσίας, της ανέστιας ακόμα Εστίας. Οι Εβραίοι την ονόμαζαν Shεχινά. Είναι η θεϊκή παρουσία/απουσία μέσα στην Ιστορία που εξόριστη κι αυτή συνοδεύει τους εξόριστους στην Εξορία και την έρημο της περιπλάνησης.
Η έρημος δεν είναι αιώνια κατάρα. Δεν έχουμε άλλο Τόπο από αυτόν τον Τόπο μετάβασης. Είναι αυτός ο Τόπος, όχι άλλος, είναι αυτός στον οποίο θα επέλθει το Συμβάν της τομής και θα γίνει Τόπος αλλαγής του κόσμου σε ποθητή πανανθρώπινη Εστία.
Είναι από αυτήν την σκοπιά που ο Ernst Bloch, ο μέγας μαρξιστής φιλόσοφος της Ελπίδας, θα βάλει στο κέντρο της ίδιας της φιλοσοφικής αναζήτησης όχι το όν ή όν ή την Ιδέα ή την εμπειρία ή τα γλωσσικά παιχνίδια αλλά την Εστία, με όλη την θερμότητα, την οικειότητα και την χαρμόσυνη σημασία που έχει η γερμανική λέξη die Heimat.
Στην Εισαγωγή στην Αρχή της Ελπίδας(Das Prinzip Hoffnung), ο Μπλοχ θα γράψει : «Το θεμελιακό θέμα της φιλοσοφίας, το οποίο είναι και παραμένει εν τω γίγνεσθαι, είναι η Εστία(die Heimat) που δεν έγινε ακόμα, ο τόπος της Ταυτότητας με τον ίδιο τον εαυτό και με τα πράγματα (der Ort der Identität mit sich selbst und den Dingen)»5. Με άλλα λόγια, η συνεύρεση με τον μη αποξενωμένο Εαυτό και με τα οικειωμένα επιτέλους πράγματα ενός κόσμου μεταμορφωμένου, λυτρωμένου από την κάθε αλλοτρίωση, από κάθε εκμετάλλευση, καταπίεση, εξευτελισμό ανθρώπου από άνθρωπο, συμφιλιωμένου με την Φύση.
Αυτό το Σπίτι στο οποίο δεν μένουμε , αυτή η Πόλη στην οποία δεν ζούμε ακόμα, βρίσκεται σαν όνειρο ανεκπλήρωτο, ως Αρχή της Ελπίδας και δυναμικό του μέλλοντος στα θεμέλια και του πιο φτωχικού ανθρώπινου καταλύματος, στα θεμέλια των πρώτων νεολιθικών οικισμών ή και της πιο εφιαλτικής μοντέρνας Μητρόπολης.

Οι Μητροπόλεις, η flânerie, η Επανάσταση

Hell is a city much like London- 6 Η Κόλαση είναι μια πόλη που μοιάζει πολύ με το Λονδίνο, έγραφε ο Shelley.
Εάν ο αναντικατάστατος Βιργίλιος κι οδηγός στους κύκλους του Inferno του καπιταλισμού είναι ο Karl Marx, ο Δάντης στο πλάι του δεν είναι άλλος από τον Βάλτερ Μπένγιαμιν. Δίπλα στα μαρξικά Grundrisse και Das Capital, βαδίζει το μπενγιαμινικό Passagenwerk.
Το καταπληκτικό αυτό έργο της μαρξιστικής ωριμότητας του Μπένγιαμιν φέρει και τον τίτλο Παρίσι, πρωτεύουσα του 19ου αιώνα, καθώς υφαίνεται γύρω από την γαλλική πρωτεύουσα, εμβληματική Μητρόπολη του καπιταλισμού στο απόγειό του, όταν μόλις αρχίζει το λυκόφως των θεών του.
Ο Μπένγιαμιν παραθέτει7 τον Victor Hugo: Tout ce qui est ailleurs est à Paris – όλα όσα βρίσκονται αλλού είναι στο Παρίσι. Το παράθεμα είναι από τους αθάνατους Αθλίους, τους Misérables, από το κεφάλαιο με τον χαρακτηριστικό τίτλο Ecce Paris Ecce Homo- Ιδού το Παρίσι Ιδού ο Άνθρωπος. Κι ο Μπένγιαμιν το βάζει προμετωπίδα στα κείμενα του φακέλου Μ για τον περίφημο flâneur.
Στον ίδιο φάκελο Μ παραθέτει, μέσα από ένα αντίτυπο του Μπρεχτ, και το τρίτο μέρος από το θαυμάσιο μα και τόσο επίκαιρο ποίημα του Σέλλεϋ Peter Bell the Third
Hell is a city much like London…
….
There is a Chancery Court; a King;
A manufacturing mob; a set
Of thieves who by themselves are sent
Similar thieves to represent;
An army; and a public debt.

Which last is a scheme of paper money
And means-being interpreted-
“Βees, keep your wax-give us the honey 8

Η Κόλαση είναι μια πόλη που μοιάζει πολύ με το Λονδίνο…
…………………………………….
Υπάρχει μια Καγκελαρία ΄ ένας Βασιλιάς
Ένας όχλος που δουλεύει ΄ μια ομάδα
Από κλέφτες που οι ίδιοι στέλνουν τον εαυτό τους
να εκπροσωπούν άλλους παρόμοιους κλέφτες ΄
Ένας στρατός ΄ και ένα δημόσιο χρέος.

Κι αυτό το τελευταίο είναι χάρτινο χρήμα
Που -εάν το ερμηνεύαμε- θα σήμαινε:
«Μέλισσες, κρατήστε το κερί- και δώστε σε μας το μέλι»…

Πιο κάτω στο ίδιο ποίημα ακούγονται, με κάποια μελαγχολία αλλά και σαν απειλή, οι παρακάτω στίχοι του μεγάλου Άγγλο Ρομαντικού ποιητή και κομμουνιστή επαναστάτη

And some few, like we know who,
Damned –but God alone knows why-
To believe their minds are given
To make this ugly Hell a Heaven
In which faith they live and die. 9

Και κάποιοι λίγοι, ξέρουμε ποιοι,
Κολασμένοι- ένας Θεός ξέρει γιατί-
Πιστεύουν κι έχουν το νου τους δοσμένο όλο
Στο πως τούτη την άσκημη Κόλαση θα την κάνουνε Παράδεισο
Μ’ αυτή την πίστη ζούνε και μ’ αυτήν πεθαίνουν
.
Παράξενη, φτωχική, ποιητική αλλά και προδρομική φιγούρα των επαναστατών του Σέλλεϋ είναι ο flâneur του Μπένγιαμιν που περιδιαβάζει χωρίς συγκεκριμένο σκοπό, σαν σε όνειρο, στους δρόμους της Μητρόπολης, ας πούμε του Παρισιού, ανακαλύπτοντας την φαντασμαγορία του Μοντέρνου κι ανασηκώνοντας τα μυθικά πέπλα της Αιώνιας Επιστροφής του εμπορεύματος και του φετιχισμού του.
Ο flâneur μπορεί να δει το διαλεκτικό δίπολο που συγκροτεί μια μοντέρνα Πόλη: από την μια, η Πόλη ανοίγει μπροστά σου ένα τοπίο κι από την άλλη σε κλείνει σε ένα δωμάτιο. Τα quartiers, οι συνοικίες του Παρισιού, μοιάζουν με δωμάτια, όπως γράφει ο Μπένγιαμιν10, που χωρίζονται με κατώφλια, ενώ από την άλλη το παρισινό τοπίο απλώνεται χωρίς κατώφλια μπροστά σε όποιον περιπλανιέται χωρίς σκοπό.
Την προσοχή συγκεντρώνουν τα μοντέρνα μεγάλα κτίρια- οι σιδηροδρομικοί σταθμοί σαν την Gare du Nord, τα μεγάλα εμπορικά κέντρα σαν τις Galléries Lafayette, οι Halles…- που φανερώνουν, όπως παρατηρεί ο Μπένγιαμιν, την είσοδο των μαζών στην δημόσια σκηνή των Μοντέρνων Καιρών. Μπορεί τώρα να μην φαίνεται, να καλύπτεται από την βοή των καθημερινών πραγμάτων ή να είναι παγιδευμένη στην μαγγανεία της καθολικής εμπορευματοποίησης αλλά αυτή η είσοδος των μαζών στην αρένα όπου θα κριθεί μέσα από αναμετρήσεις κολοσσιαίων κοινωνικών δυνάμεων, η τύχη τους, είναι και ένα προμήνυμα του ριζικά αντίθετου, της επερχόμενης κοινωνικής επανάστασης;
Η φαντασμαγορία της μοντέρνας Μητρόπολης, με όλη την φρίκη και την εμπορευματική μαγγανεία της , αποτελεί, σύμφωνα και με τον μπενγιαμινικό όρο, μια διαλεκτική féerie, όπου σε κάθε σημείο συναντάς την αντίφαση, τον διχασμό του ενιαίου σε αντίθετα. Κανένας φετιχισμός δεν μπορεί να απαγορεύσει αμετάκλητα, να εμποδίσει έναν Roy Lichtenstein να φανερώσει το ποιητικό ουτοπικό πλεόνασμα που κρύβεται και στα πιο εμπορικά comics και τα ξεπερνά.

Η μη χρησιμοθηρική περιπλάνηση, μια flânerie που δεν ζητάει ούτε να αγοράσει ούτε να πουλήσει αλλά μόνο να δει με πάντα ανοιχτά πάντα άγρυπνα τα μάτια της ψυχής του, είναι όπως δείχνει ο Μπένγιαμιν, «μια διαμαρτυρία κατά του καταμερισμού της εργασίας»11 ιδιαίτερα του καπιταλιστικού καταμερισμού της εργασίας. Φανερώνει την δυνατότητα ο καρπός της αεργίας να είναι πολυτιμότερος από εκείνον της δουλειάς12. Αποκαλύπτει έτσι την δυνατότητα και την ανάγκη μιας κοινωνίας πέρα από τον αλλοτριωτικό καταμερισμό της εργασίας, τον ορίζοντα της μεταμόρφωσης της ίδιας της χειραφετημένης εργασίας σε ελεύθερη δημιουργία, όπως έλεγε ο Μαρξ ή και σε παιχνίδι όπως οραματίζονταν ο Φουριέ.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η μοντέρνα Κίρκη της καπιταλιστικής Μητρόπολης, ενώ θα μεταμορφώνει τους ανθρώπους σε γουρούνια θα μεταμορφωνόταν η ίδια σε Πηνελόπη μιας επιτέλους ελεύθερης και ελευθεριακής, κομμουνιστικής και πανανθρώπινης Ιθάκης, μόνο και μόνο επειδή μερικοί flâneurs θα κόβανε βόλτες στους μητροπολιτικούς δρόμους.
Ο ίδιος ο Μπένγιαμιν δεν αφήνει περιθώρια παρανόησης, ούτε σε αυτούς που συστηματικά θέλουν να τον φέρουν στα δικά τους κομφορμιστικά όρια. Γράφει : «Μόνον, όμως, η επανάσταση φέρνει οριστικά τον ελεύθερο αέρα μέσα στην πόλη. Καθαρός αέρας των επαναστάσεων. Η επανάσταση λύνει τα μάγια της πόλης»13, όπως το φιλί του Πρίγκιπα την Ωραία Κοιμωμένη.
Μόνον έτσι μπορούμε to make this ugly Hell a Heaven και να μεταμορφώσουμε την Πόλη σε πραγματικό Heimat, μια αληθινή Εστία των ανθρώπων σαν την χαμένη μητρική αγκαλιά.

Αρχιτεκτονικές της Ουτοπίας

Από τα σπήλαια του Chauvet-Pont d’ Arc και του Lascaux ως τους ουρανοξύστες του Μανχάταν και τις ιπτάμενες πολιτείες που σχεδίαζε ο σοβιετικός Γιακόβ Τσέρνιχωφ, οι άνθρωποι προσπαθούν να δώσουν Τόπο στον Ου τόπο , να δημιουργήσουν αυτήν την Εστία που παραμένει ανέστια, βάζοντας σε όλες τις αρχιτεκτονικές της Ουτοπίας, έστω κάτι ελάχιστο από αυτήν, ένα κομμάτι της, μια εικόνα, ένα στολίδι, ένα άνθος, το αποτύπωμα της επιθυμίας της.
Στο μεγάλο και λαμπρό πανόραμα των ανθρωπίνων προσδοκιών που μας χαρίζει το μπλοχιανό έργο Η Αρχή της Ελπίδας, ιδιαίτερη και αξιοπρόσεκτη θέση καταλαμβάνουν οι αρχιτεκτονικές ουτοπίες.14
Ο Μπλοχ μας δείχνει την άμεση σύνδεση, από την αρχαιότητα, της αρχιτεκτονικής και πολεοδομίας με την αναζήτηση και οικοδόμηση μιας άριστης Πολιτείας του ευ ζην.15 Μας παραπέμπει στον Αριστοτέλη, ο οποίος στα Πολιτικά μνημονεύει τον Ιππόδαμο τον Μιλήσιο «ος και την πόλεων διαίρεσιν εύρε και τον Πειραιά κατέτεμεν» κι ο οποίος «πρώτος των μη πολιτευομένων ενεχείρησέ τι περί πολιτείας ειπείν της αρίστης»16.
Δεν παραλείπει να υπογραμμίσει17 ότι ο Λατίνος Βιτρούβιος, στο βιβλίο του De Architectura, ένα βιβλίο που βρίσκονταν στο κέντρο της προσοχής στην Αναγέννηση, τόνιζε ότι βασικά γνωρίσματα ενός αρχιτεκτονήματος δεν είναι μόνον η χρησιμότητα, η utilitas, και η σταθερότητα, η firmitas, αλλά και η venustas, μια θελκτικότητα σαγηνευτική σαν εκείνη της Venus, της Αφροδίτης.
Στο ξετύλιγμα των αρχιτεκτονικών ουτοπιών μέσα στην Ιστορία, από τους προ-καπιταλιστικούς σχηματισμούς έως την αστική νεωτερικότητα και τον Μοντερνισμό, ο Ερνστ Μπλοχ διακρίνει μια διαλεκτική ανάμεσα σε δύο αντιφατικές μεταξύ τους τάσεις που κινούνται προς τους αντίθετους πόλους : την ουτοπία του νεκρικού κρυστάλλου, με εμβληματικό Τόπο την φαραωνική Αίγυπτο των Πυραμίδων, και την ουτοπία του Δένδρου της Ζωής που χαρακτηρίζει τους γοτθικούς καθεδρικούς ναούς.18
Στην πρώτη τάση , στην «αρχιτεκτονική βούληση της Μέμφιδος υπήρχε η ουτοπία μιας βούλησης του γίγνεσθαι-πέτρα και του είναι-πέτρα, μιας μετουσίωσης σε κρύσταλλο ». Στην δεύτερη αντίθετη τάση « η αρχιτεκτονική βούληση της Amiens και της Reims, του Στρασβούργου, της Κολωνίας και της Ratisbonne κινούνταν από την ουτοπία μιας βούλησης για ένα γίγνεσθαι και ένα είναι ως Ανάσταση, ως μετουσίωση σε Δένδρο της Ζωής, μιας ανώτερης Ζωής».19
Η πρώτη τάση της ουτοπίας του κρυστάλλου βρίσκει την τελειότητα στην απόλυτη ακαμψία της πέτρας, στην αιωνιότητα του αστρικού μύθου
ενός κλειστού κι αμετάβλητου κόσμου της Αιώνιας Επιστροφής του Ίδιου.

Στη δεύτερη τάση, η εμφάνιση του Ιουδαιοχριστιανισμού κι η βιβλική ρήξη με τον αστρικό μύθο, η μεσσιανική προσδοκία που είναι αλληλένδετη με την αναμονή μιας Αποκαλύψεως που θα βάλει τέλος στον κόσμο τούτο, σπρώχνει πέρα από τα κλειστά όρια, προς στο Ανοιχτό ( με την έννοια που του έδωσε ο Hölderlin).Σε μια αναζήτηση της τελειότητας στο εδεμικό Δέντρο της Ζωής, το Δένδρο μιας αδάμαστης από τον θάνατο Νέας Ζωής για την επιτέλους λυτρωμένη ανθρωπότητα σε ένα ριζικά μεταμορφωμένο κόσμο.
Πρόκειται εδώ, κατά τον Μπλοχ, για μια μεταφορική και κυριολεκτική Έξοδο των σκλάβων από την απολιθωμένη Αίγυπτο του κρυστάλλου του θανάτου, από το Μπετ Αβαντίμ, τον Οίκο της Δουλείας, προς την άγνωστη, ανέστια Εστία της Γης της Επαγγελίας.

Την ίδια ρήξη με τον μύθο θα δει ο Μπλοχ στο Ναό του Σολομώντα, προεικόνιση της μεσσιανικής εποχής, αλλά και στο Τέμενος του Ομάρ και στο Ισλάμ. Προπαντός, πριν απ’ όλα, πριν το Ισλάμ και τους γοτθικούς καθεδρικούς ναούς, ο Γερμανοεβραίος μαρξιστής φιλόσοφος την βλέπει στην βυζαντινή ορθόδοξη Ανατολή, με ιδιαίτερη μνεία στο αρχιτεκτονικό θαύμα της Αγίας Σοφίας της Κωνσταντινούπολης, με τον θόλο του Άκτιστου να ξεπερνά και να σκέπει όλη την φυσική και ανθρώπινη Κτίση. Γραφεί ο Μπλοχ: «Η ρήξη με την άκαμπτη αυστηρότητα της Αιγύπτου δεν επιτελείται παρά με την αυστηρότητα του Βυζαντίου, που είναι πολύ λιγότερο πιστό στην ανάμνηση του φυσικού Κόσμου και τείνει προς μια πιο χριστόμορφη παράσταση».20

Όσον αφορά την νεωτερικότητα και τον Μοντερνισμό, ο Μπλοχ προχωράει παραπέρα από όσα έχει επισημάνει και ο Μπένγιαμιν. Ο τελευταίος μίλησε για το διαμέρισμα-κουτί για ανθρώπους, ένα κουτί που φέρνει ανθρώπινο αποτύπωμα και το οποίο εμφανίζεται στον 19ο αιώνα για να αναιρεθεί στον 20ο αιώνα. Γράφει ο Μπένγιαμιν: «Ο 20ος αιώνας , με το προτίμησή του στο πορώδες, στην διαφάνεια, το πλήρες φως και τον ελεύθερο αέρα έθεσε τέρμα στον παλιό τρόπο του κατοικείν. Στο κουκλόσπιτο του διαμερίσματος του αρχιτέκτονα Σόλνες αντιτάσσονται οι «εστίες για ανθρώπινα πλάσματα[Heimstäten]». Το μοντέρνο στυλ ανατίναξε εκ θεμελίων την έννοια του κουτιού. Σήμερα έχει εξαφανιστεί κι η κατοίκηση είδε τις διαστάσεις της να μειώνονται: για τους ζωντανούς με τα δωμάτια ξενοδοχείου, και για τους νεκρούς με τα κρεματόρια»21
Η τελευταία μελαγχολική παρατήρηση του Μπένγιαμιν συνοδεύει και την παρατήρηση του ιψενικού αρχιτέκτονα Σόλνες ότι οι «εστίες για ανθρώπινα πλάσματα», τα Heimstäten, δεν θα τους φέρουν και την ευτυχία, δεν θα είναι αληθινό Heimat.
Από την μεριά του, ο Μπλοχ επισημαίνει ότι η στροφή της μοντέρνας αρχιτεκτονικής στον 20ο αιώνα προς τα έξω, στην διαφάνεια, προς το φως και τον αέρα, ανοίγει το σπίτι προς ένα εξωτερικό που, όμως, κυριαρχείται από το κενό του κόσμου του καπιταλισμού.22 Έτσι δεν παύει να σμιλεύει το κενό, στην καλλίτερη περίπτωση.
Κατασκευάζονται όχι απλώς κουτιά που είχαν παλιά διατηρήσει, έστω, το ανθρώπινο αποτύπωμα αλλά αυτό που ο Μπλοχ ονομάζει εύστοχα «μηχανές κατοίκησης»( σε μια μάλλον άστοχη κριτική στον Le Corbusier): «…σ’ αυτά τα σπίτια και σ’ αυτές τις πόλεις οι άνθρωποι με σάρκα και οστά υποβιβάζονται σε τυποποιημένους τερμίτες ή, στο εσωτερικό μιας «μηχανής κατοίκησης» σε ξένα σώματα, που παραείναι ακόμα οργανικά ΄ τα πάντα αποκόβονται από τον πραγματικό άνθρωπο, το από το δικό του ιδιαίτερο σπίτι, την θαλπωρή, την εστία του[Ηeimat]»23
Ο Μπλοχ διακρίνει στην ιμπεριαλιστική εποχή του παρακμασμένου μονοπωλιακού καπιταλισμού να συντελείται και μια επιστροφή σε μια αιγυπτιακού τύπου λατρεία της κανονικότητας των στατικών δομών24. Δεν αρνείται, όμως , δογματικά, αυτή την ιδιόμορφη μοντέρνα επιστροφή στην ουτοπία του κρυστάλλου κι ούτε φυσικά αντιπαραθέτει την ψεύτικη, τεχνητή «ζωντάνια» των διακοσμητικών στοιχείων και του εκλεκτικισμού των επιγόνων. Αναζητά μια σύνθεση της ουτοπίας του κρυστάλλου και της ουτοπίας του Δένδρου της Ζωής. Διατυπώνει ως εξής το ζητούμενο: «πώς η τάξη ενός αρχιτεκτονικού κρυστάλλου θα αφήσει να την διαπεράσει το αληθινό Δέντρο της Ζωής; »25 Κι αναζητά μια απάντηση στην κατεύθυνση μιας συγκεκριμένης Ουτοπίας, με πυξίδα τον μαρξισμό, για την οικοδόμηση ενός πανανθρώπινου βασιλείου της Ελευθερίας που θα εξανθρωπίσει την Φύση.
Το προανάκρουσμα αυτής της διαλεκτικής αλληλοδιείσδυσης και σύνθεσης της ουτοπίας του κρυστάλλου και της ουτοπίας του Δένδρου της Ζωής που ξεπερνά κάθε ακαμψία και νεκρική απολίθωση, ο φιλόσοφος της Ελπίδας το βρίσκει σε ένα μεσαιωνικό ύμνο για την Νέα Ιερουσαλήμ ως την Πόλη που θα οικοδομηθεί vivis ex lapidibus,26 με τις πέτρες της Ζωής.

Το Συμβάν στο Γκεζί Παρκ

Τώρα, αφού είδαμε αυτό το μπλοχιανό προείκασμα (Vorschein) του Δένδρου της Ζωής που κατορθώνει να διαπερνά την φαινομενικά άκαμπτη τάξη του κρυστάλλου, μπορούμε να καταλάβουμε καλλίτερα γιατί η τύχη είκοσι δένδρων στο πάρκο Γκεζί της πλατείας Ταξίμ που απειλούνταν με κόψιμο πυροδότησε μια εντελώς αναπάντεχη λαϊκή εξέγερση, ένα Συμβάν-Τομή. Μια ρήξη στην υποτίθεται άκαμπτη νεο-οθωμανική τάξη που ονειρεύονταν το καθεστώς Ερντογάν, ένα βαρύ πλήγμα σε όλους τους στρατηγικούς και τακτικούς υπολογισμούς της ιμπεριαλιστικής Δύσης για την επιβολή της τάξης της στην Συρία και όλη την Μέση Ανατολή, μετά την επαναστατική θύελλα μιας Αραβικής Άνοιξης , η οποία αντιστέκεται να γίνει Χειμώνας.
Μερικοί βρήκαν ότι τα δένδρα του Γκεζί Παρκ ήταν απλώς μια εντελώς ασήμαντη και τυχαία αφορμή. Άλλοι, αντιθέτως, χρεώσανε τα πάντα σε κάποιες οικολογικές ευαισθησίες, στις οποίες απευθύνθηκε κι ο ίδιος ο Ερντογάν όταν προκάλεσε για συζήτηση ορισμένους επίλεκτους και «πρόθυμους» συζητητές από τους οικολόγους του Πάρκου, λίγο πριν εξαπολύσει ένα νέο, βαρβαρότατο κύμα κρατικής καταστολής..
Σίγουρα η τουρκική εξέγερση δεν ήταν προδιαγεγραμμένη από καμιά Μοίρα ή Κισμέτ ή γραμμική αναγκαιότητα. Υπάρχει σαφώς και στο Γκεζί Παρκ το στοιχείο της ενδεχομενικότητας, όπως και στην α-τυχία του νεαρού Αλέξανδρου Γργορόπουλου που βρέθηκε τυχαία σε λάθος τόπο λάθος ώρα στις 6 Δεκεμβρίου 2008. Ήταν, όμως, απλώς μια «ασήμαντη αφορμή» για την εξέγερση του Δεκέμβρη ο φόνος ενός αθώου 15χρονου παιδιού; Ή, αντίθετα, είχε ιδιαίτερη βαρύτητα το γεγονός ότι το «τυχαίο» θύμα ήταν ακριβώς ένα παιδί; Ένας έφηβος που ανήκει σε μια γενιά καταδικασμένη από το σύστημα κι η οποία όχι μόνο δεν έχει δουλειά αλλά ούτε καν μέλλον, ζώντας μια μη ζωή καθηλωμένη σε ένα άθλιο παρόν.
Το διακύβευμα στον ελληνικό Δεκέμβρη ήταν η ίδια η Ζωή. Το ίδιο και στην εξέγερση που άρχισε στο Γκεζί Παρκ της πλατείας Ταξίμ: δεν επρόκειτο για την υπεράσπιση του life style κάποιων μικροαστών, για το στυλ ζωής των φιλελεύθερων, όπως λένε οι αδιόρθωτοι σεχταριστές και οι κονωνιολογούντες αλλά για την ίδια την Ζωή εκατομμυρίων λαού.
Πίσω από τους ευημερούντες αριθμούς της οικονομικής ανάπτυξης κάτω από το νεοφιλεύθερο, υποτίθεται «μετριοπαθές» ισλαμικό καθεστώς Ερντογάν υπήρχε η υπερεκμετάλλευση εκατομμυρίων ενώ η ανάπτυξη της παγκόσμιας καπιταλιστικής κρίσης υπονόμευε σαν τον τυφλοπόντικα τα υλικά θεμέλια του πλαστού «τουρκικού θαύματος».
Πίσω από δημοκρατικό κοινοβουλευτικό προσωπείο συνεχίζονταν η άγρια καταστολή. Πίσω από την υποτιθέμενη μετριοπάθεια των σουνιτών του ΑΚΡ υπήρχε η ολοένα εντεινόμενη απόπειρα ελέγχου κάθε λεπτομέρειας της ζωής προπαντός των γυναικών αλλά και των ανδρών. Κούρδοι και Αλεβίτες γνώριζαν καλά μια καταπίεση που δεν πολυδιέφερε από εκείνη του εθνικιστικού εκκοσμικευμένου κεμαλισμού. Η υποτιθέμενη ανεξαρτησία από την Δύση και το Ισραήλ, ή μια Τουρκία- μοντέλο για την Μέση Ανατολή μετά την Αραβική Άνοιξη, όλοι αυτοί οι μύθοι τινάχτηκαν στον αέρα καθώς το καθεστώς Ερντογάν παίζει κεντρικό ρόλο στους ιμπεριαλιστικούς σχεδιασμούς της Δύσης και την επέμβαση της στην Συρία. Τώρα, με την λαϊκή εξέγερση και με την αντιμετώπισή της από το κράτος με «μπαλτατζήδες» σαν αυτούς που έστειλε ο Μουμπάρακ για να πνίξει την επανάσταση στο αίμα, η όποια αίγλη του Ερντογάν στους αραβικούς λαούς εξατμίζεται.
Υπήρχαν, αναμφίβολα, συγκεντρωμένοι οι όροι δυνατότητας της έκρηξης. Η τελευταία δεν έπεσε θαυματουργικά από τον ουρανό. Το Γκεζί Παρκ στην πλατεία Ταξίμ έγινε αυτό που ο Alain Badiou ονομάζει site événémentiel, ο Τόπος του Συμβάντος, της Τομής της συνέχειας.
( Οι κατηγορίες που ο Γάλλος φιλόσοφος αναπτύσσει ιδιαίτερα στο Logiques des Mondes και σε Σεμινάρια που ακολούθησαν την Αραβική Άνοιξη για το τι σημαίνει «αλλαγή κόσμου» ( changement de monde) – χωρίς να μετατρέπονται σε απλουστευτικά ερμηνευτικά μηχανικά σχήματα αλλά με κριτική διαλεκτική αντιμετώπιση- μπορούν να ρίξουν νέο φως).
Στο Γκεζί Παρκ συνέβη το αναπάντεχο, το Συμβάν-Τομή, μια «αλλαγή κόσμου». Ένα στοιχείο που δεν φαινόταν στην «σταθερή» Τουρκία του Ερντογάν, αυτό που ο Μπαντιού ονομάζει inexistant, μη υπάρχον, το μη εμφανιζόμενο σε έναν κόσμο, ξαφνικά απόκτησε την μέγιστη ένταση ύπαρξης και προκάλεσε μια πραγματική αλλαγή, ανατρέποντας τα όσα συγκροτούσαν μια σταθερή τάξη ταυτοτήτων και διαφορών στην χώρα και την περιοχή, μέσα στην γενικότερα πλαίσια του καπιταλιστικού-ιμπεριαλιστικού κόσμου.
Υπήρξε, για να χρησιμοποιήσουμε πάλι την φιλοσοφική γλώσσα του Μπαντιού, μια εν-τόπιση (localisation), στο Γκεζί Παρκ, όπως άλλοτε στην πλατεία Ταχρίρ ή την Κάσμπα ή το Σύνταγμα ή πρόσφατα το κτίριο της ΕΡΤ στην Αγία Παρασκευή ΄ μια συμπύκνωση του ίδιου το κόσμου σε ένα συμπαγές σημείο του (compactification) ΄ τέλος μια εντατικοποίηση(intensification), στην συγκεκριμένη περίπτωση μια εντονότατη, ανανεωνόμενη άμεση δράση των μαζών σε σύγκρουση με το κράτος, την κυβέρνηση, το καθεστώς.
Γιατί, όμως, το Γκεζί Παρκ να γίνει η αφετηρία της έκρηξης, ο Τόπος του Συμβάντος;
Υπήρξανε, αναμφίβολα, προμηνύματα, σημεία προ του Συμβάντος που το προανάγγελλαν έστω κι αν δεν αναγνωρίζονταν σαν τέτοια. Πρώτα-πρώτα, η απαγόρευση της πρωτομαγιάτικης συγκέντρωσης του 2013 στην Πλατεία Ταξίμ, πλατεία-σύμβολο του εργατικού-λαϊκού κινήματος μετά την σφαγή της Πρωτομαγιά 1977. Μετά, υπήρχαν οι αυξανόμενες εντάσεις από τις ολοένα και πιο αυταρχικές επεμβάσεις του καθεστώτος ΑΚΡ στην ίδια την ζωή των ανθρώπων σε μεγάλα και μικρά ζητήματα, π.χ. με την απαράδεκτη απαγόρευση των εκτρώσεων, ή ακόμα και η δημόσια κατανάλωση του αλκοόλ, ο πουριτανικός έλεγχος του τρόπου ένδυσης και καλλωπισμού κλπ.
Η αναδόμηση–καταστροφή της Πλατείας Ταξίμ, της πιο ιστορικής πλατείας και Τόπου της συλλογικής μνήμης και Παράδοσης των καταπιεσμένων, η οικοδόμηση του Mall σαν συγχρόνου τεμένους του νεοφιλελευθερισμού, η διάνοιξη της διώρυγας στον Κεράτειο και ο οθωμανικός στρατώνας στο όνομα του Σουλτάνου Σελίμ σφαγέα των Αλεβιτών. για χάρη της νεο-οθωμανικής μεγαλομανίας και νεοφιλελεύθερης κερδοσκοπίας του καθεστώτος ΑΚΡ, η Ύβρις του «μπαλτατζή» Ερντογάν του Μικροπρεπή, ήταν η πιο προκλητική κι αντιδραστική «αλλαγή κόσμου» που αντιμετώπιζε άμεσα ο λαός της Ινσταμπούλ.
Δεν του έκοβαν απλώς τα είκοσι δέντρα του Γκεζί Παρκ αλλά το ίδιο το Δέντρο της Ζωής. Δεν υπεράσπισαν απλώς ένα πάρκο, μια πλατεία, την πόλη τους, τον δικό τους τρόπο του κατοικείν αλλά την ίδια την πανάρχαια και πάντα επίκαιρη και ζωτική ανάγκη της ανέστιας ανθρωπότητας να έχει την δική της Εστία, die Heimat,που της λείπει. Και παρά την καταστολή ο κόσμος δεν είναι και δεν μπορεί πια να είναι ο ίδιος.
Ο Μπαντιού συνηθίζει να χρησιμοποιεί τον όρο «αλλαγή κόσμου(changement de monde) κι όχι αλλαγή του κόσμου (changement du monde). Έτσι, όμως, συγχέεται η κάθε αλλαγή κόσμου κι η ριζική αλλαγή του κόσμου με την κοινωνική επανάσταση. Ο Γάλλος φιλόσοφος θεωρεί ότι ο κύκλος των επαναστάσεων ως μορφών μιας πολιτικής της χειραφέτησης έχει κλείσει με το τέλος της Πολιτιστικής Επανάστασης στην Κίνα το 1976. Δεν συμφωνούμε καθόλου. Τώρα, βέβαια, και προπαντός μετά την Αραβική Άνοιξη ο Μπαντιού επανέρχεται (ταλαντευόμενος) πάνω στο ζήτημα της επανάστασης.
Το φιλοσοφικό εμπόδιο στην αντιμετώπιση της προοπτικής μιας επαναστατικής αλλαγής του κόσμου βρίσκεται στην ίδια την Οντολογία και την Λογική του Μπαντιού. Ένας κόσμος δεν είναι μια διαρθρωμένη διάταξη μόνον ταυτοτήτων και διαφορών, όπως υποστηρίζει, αλλά προπαντός μια μεταβατική ενότητα αντιφάσεων.
Ο Μπαντιού μιλάει για διαλεκτική και μάλιστα για υλιστική διαλεκτική αλλά γι’ αυτόν οι κύριες κατηγορίες της δεν περιλαμβάνουν τις αντιφάσεις και την εργασία του αρνητικού, μια και βλέπει την άρνηση να εμφανίζεται σε ένα κόσμο μόνο σαν «καθαρή εξωτερικότητα»27 ανάμεσα σε πολλαπλότητες.
Αντίθετα ο Μαρξ, στις Θέσεις στον Feuerbach, μιλάει για τον εσωτερικό «αυτο-σπαραγμό»(Sichselbstzerrissenheit) και τις εσωτερικές αντιφάσεις, τις αυτο-αντιφάσεις(Sichselbstwidersprechen) της υλικής βάσης του κόσμου. Η ανακάλυψη αυτών των αντιφάσεων, η συγκεκριμένη γνώση της συγκεκριμένης φάσης της διαλεκτικής ανάπτυξής τους, η Λογική τους, είναι ο απαραίτητος αδογμάτιστος οδηγός στην πράξη της επαναστατικής αλλαγής του κόσμου.

Γιατί η αλλαγή του κόσμου δεν είναι άλλο από την οικοδόμηση της οικουμενικής Εστίας που δεν υπάρχει ακόμα αλλά που το μήνυμα ότι ήρθε η ώρα της ακούγεται και μέσα από το θρόισμα των φύλλων των είκοσι δέντρων του Γκεζί Παρκ, παρά τον ορυμαγδό των συγκρούσεων.
Ακούγεται σαν ηχώ των στίχων του μεγάλου ποιητή Βελιμίρ Χλιέμπνικωφ από το ποίημα του με το βαρυσήμαντο τίτλο Λαντομίρ- Ο Κόσμος της Αρμονίας ή της οικουμενικής Θαλπωρής ή της δικιάς μας Εστίας
Θα χτίσεις μια στέγη με αστερισμούς
την γυάλινη καμπάνα στις πρωτεύουσες

Άσε την κιμωλία και πάρε την αγάπη
Σχεδίασε μαζί της πώς θα είναι μια μέρα

Αθήνα, 17-18 Μαΐου 2013

  1. Θρήνοι Ιερεμίου 1:1
  2. Friedrich Nietzsche, Also spracht Zarathoustra, γαλλική μετάφραση Maurice de Candillac Gallimard 1971 σ. 331 (παρατίθεται από τον Walter Benjamin στο Passagenwerk Paris Capital du XIXème siècle- Le Livre des Passages Cerf 1990 σ. 53 

  3. Paris Capital du XIXème siècle- Le Livre des Passages ό. π. π. σ. 54

  4. PassagenwerkφάκελοςΙ 4,4, ό. π.πσ. 239 

  5. Ernst Bloch, Le Principe Espérance τόμος I nrf Gallimard 1976. σ.17 

  6. Percy Bysshe Shelley, Peter Bell the Third, The Works of P.B. Shelley, Wordsworth Editions 1994 σ.350 

  7. W. Benjamin, PassagenwerkφάκελοςΜ, ό. π. π. σ. 434 

  8. Shelley στο ίδιο 

  9. Στο ίδιο σ.351 

  10. Benjamin, Passagenwerk Μ 3, 2 ό. π. π. σ. 440 

  11. PassagenwerkΜ 58, ό. π. π. σ.445 

  12. Μ21,1 ό. π. π,. σ. 470 

  13. Μ 3, 3 ό. π. π σ. 440 

  14. Ernst Bloch, Le Principe Espérance vol 2. ό. π. π. σ. 306-361  

  15. Ό. π. π. σ.352 

  16. Αριστοτέλους Πολιτικά Β, 8 25-34 

  17. Ernst Bloch, Le Principe Espérance vol 2. ό. π. π. σ.306 και 350 

  18. Ό. π. π. σ. 332-346  

  19. Ό. π. π. σ. 331. Οι υπογραμμίσεις στο πρωτότυπο

  20.  Ό. π. π. σ. 342 

  21. Benjamin Passagenwerk I 4,4 καιό. π. π. σ. 239  

  22. E Bloch ό. π. π. σ.347 

  23. Ό. π. π. σ. 349  

  24. Ό. π. π. σ. 355  

  25. Ό. π. π. σ. 359

  26.  Ό. π. π. σ. 361 και προηγουμένως ως προμετωπίδα σ. 306  

  27. Alain Badiou, Logiques des Mondes, Seuil 2006 σ.164

     

Heimat- Η ανέστια Εστία ή Ένας περίπατος στο Gezi Park μαζί με τον Ernst Bloch, τον Walter Benjamin και τον Alain Badiou του Σάββα Μιχαήλ

Ο αντιφασισμός στο εδώλιο: δίωξη του Σάββα Μιχαήλ και του Κωνσταντίνου Μουτζούρη | Αναλυτικά το Χρονικό της Δίωξης από τη Χρυσή Αυγή

Συγκέντρωση συμπαράστασης στους Σάββα Μιχαήλ και Κωνσταντίνο Μουτζούρη στα δικαστήρια της Ευελπίδων

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΥΠΟΥ ΣΑΒΒΑ ΜΙΧΑΗΛ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΩΞΗ, ΕΝΑΝΤΙΑ ΤΟΥ, ΑΠΟ ΤΗ ΧΡΥΣΗ ΑΥΓΗ

Η Δικαιοσύνη στην υπηρεσία των Ναζί; Στο εδώλιο του κατηγορουμένου οι Σάββας Μιχαήλ, Κων/νος Μουτζούρης στις 3 Σεπτεμβρίου 2013

Παρουσίαση Βιβλίου του Σάββα Μιχαήλ “Η ΦΡΙΚΗ ΜΙΑΣ ΠΑΡΩΔΙΑΣ – ΤΡΕΙΣ ΟΜΙΛΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΥΣΗ ΑΥΓΗ” | Τετάρτη 29 Μαΐου 2013, 19.30 | ΒAR LOCOMOTIVA

ΣΑΒΒΑΣ ΜΙΧΑΗΛ Η ΦΡΙΚΗ ΜΙΑΣ ΠΑΡΩΔΙΑΣ | ΤΡΕΙΣ ΟΜΙΛΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ «ΧΡΥΣΗ ΑΥΓΗ»| Εκδόσεις ΑΓΡΑ, Απρίλιος 2013

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.

Blog στο WordPress.com.

ΠΑΝΩ ↑

Αρέσει σε %d bloggers: