«Βιβλικές Εντολές και ηθικά διλήμματα από έναν Αγνωστικιστή: Μια μικρή ταινία για ένα Φόνο (1988), Krzysztof Kieslowski», του Νίκου Τερζή, PhD.

a short film about killing 00

Στον αντίποδα της Αριστοτελικής Μίμησης, όπου το έργο τέχνης μιμείται τον φυσικό κόσμο ως μοντέλο της αλήθειας, της ομορφιάς και του καλού, ο Oscar Wilde αποφάνθηκε το 1889 στο δοκίμιό του «TheDecayOfLyingAn Observation»,ότι: «Η ζωή μιμείται την τέχνη πολύ περισσότερο από ότι η τέχνη μιμείται τη ζωή»1. Το σίγουρο είναι ότι η Τέχνη μας διδάσκει πώς να δούμε τον κόσμο. Προσοχή λοιπόν στο πώς και τίδιδάσκει σε κάθε περίπτωση… Αλλά πόσο πραγματικά η τέχνη διαμορφώνει συνειδήσεις, επιδρά στο ανθρώπινο γούστο, λειτουργεί ως προπαγάνδα ή επηρεάζει και εντέλει αλλάζει σημαντικές συνθήκες και παραμέτρους της ζωής; Η ταινία Μια μικρή ταινία για ένα Φόνο (1988) του KrzysztofKieslowski είναι ένα εκλεκτό, υποβλητικό παράδειγμα έργου τέχνης που με τη δύναμη του ιδιαίτερου χειρισμού των εκφραστικών μέσων του κινηματογράφου κατάφερε να συνεισφέρει αποφασιστικά στη συζήτηση που είχε ήδη ξεσπάσει για τη θανατική ποινή, συμβάλλοντας στην οριστική κατάργηση της στην Πολωνία!  

Σεμινάριο Σκηνοθεσίας και Υποκριτικής στον Κινηματογράφο στο Ίδρυμα Μ. Κακογιάννης από 11-29 Ιουλίου 2016

a short film about killing 01

Διότι, μπορεί στην Πολωνία η θανατική καταδίκη να καταργήθηκε συνταγματικά την 1η Απριλίου, 1998, αλλά από το 1989 το moratorioum που εκδόθηκε και ανακαλούσε την εκτέλεση των θανατικών ποινών (με τελευταία εκτέλεση εκείνη της 23ης Απριλίου 1988 στην Κρακοβία), δεν ήταν άμοιρο της διεθνούς αναγνώρισης και της αίσθησης που προκάλεσε η ταινία στο Φεστιβάλ των Κανών και στα Ευρωπαϊκά Όσκαρ, αλλά και η πρεμιέρα της τον Μάρτιο του 1988 στην Πολωνία. H ταινία Μία μικρή ταινία για ένα Φόνο, αν όχι την ολοκλήρωσή της, οφείλει τη γέννησή της στον Δεκάλογο, την τηλεοπτική σειρά δέκα ωριαίων επεισοδίων του Kieslowski για την Πολωνική τηλεόραση. Κάθε επεισόδιο της σειράς είχε θέμα και μία από τις δέκα Βιβλικές Εντολές. Για να ελαφρύνει το κόστος παραγωγής, ο Kieslowski συμφώνησε με την Πολωνική τηλεόραση να παράγει διευρυμένες εκδοχές δύο επεισοδίων που θα προορίζονταν για τους κινηματογράφους. O ίδιος διάλεξε το επεισόδιο 5 του Δεκαλόγου, Μια μικρή ταινία για ένα Φόνο, και το Υπουργείο Πολιτισμού της Πολωνίας πρότεινε το επεισόδιο 6, Μια μικρή ταινία για την Αγάπη, ενώ χρηματοδότησε και τις δύο. Τα δέκα επεισόδια περιστρέφονται γύρω από πανανθρώπινα διλήμματα, ανθρώπων που βρίσκονται σε δύσκολες καταστάσεις. Αξιοποιούν εννέα διαφορετικούς δ. φωτογραφίας, τη μουσική υπογράφει ο σταθερός συνεργάτης του Kieslowski, ZbigniewPreisner, ενώ τα σενάρια οι KrzysztofKieslowski και KrzysztofPiesiewisz. H δημιουργία αυτών των δέκα επεισοδίων σε μία χώρα που ανήκε ακόμα στο Κομουνιστικό μπλοκ από έναν σκηνοθέτη, δηλωμένο αγνωστικιστή, φαίνεται κατ’ αρχήν παράδοξη! Παρά την ισχύ της Καθολικής Εκκλησίας στην Πολωνία, ο Kieslowski ήταν ο μόνος σημαντικός σκηνοθέτης στη χώρα με έργο που θα χαρακτήριζε κανείς θρησκευτικό!2 Όμως, στην ουσία ο Δεκάλογος είναι φιλμικές, υποδόριες πολεμικές ενάντια στην πλαστότητα του επιδερμικού νηπιακού τρόπου που λειτουργεί στους ανθρώπους η θρησκεία, ως αποφυγή της ευθύνης που έχει κανείς για τη ζωή του και τη ζωή των άλλων. OKieslowski απογοητευμένος από την πολιτική, απέφυγε να επικεντρωθεί σε καταστάσεις καθημερινές που αντανακλούσαν το πολιτικό κλίμα της Πολωνίας στα τελευταία δύο χρόνια της κομουνιστικής διακυβέρνησης, την οικονομική και ηθική κρίση, τη μεταναστευτική ροή των Πολωνών, αλλά και εικόνες όπως π.χ. οι ουρές των ανθρώπων με τα δελτία σίτισης κ.λπ. Η τηλεοπτική σειρά στο σύνολό της παρουσιάζει κοινούς ανθρώπους, συνήθως άξιους επαγγελματίες ισοπεδωμένους από το καταπιεστικό πολιτικό σύστημα, οι οποίοι προοδευτικά εμπλέκονται σε δύσκολες καταστάσεις και βρίσκονται αντιμέτωποι με κάποιο δίλλημα το οποίο συνδέεται με μία κάθε φορά Βιβλική Εντολή! Το εκπληκτικό είναι ότι το εν μέρει ντοκιμαντερίστικο ύφος της ταινίας είναι φανερό κυρίως στο πιο στυλιζαρισμένο επεισόδιο και στη διευρυμένη εκδοχή της, τη Μία μικρή ταινία για ένα Φόνο! Η ιστορία είναι απλή. Ένας νεαρός, ο JacekLazar (MiroslawBaka) που πλανιέται άσκοπα στη Βαρσοβία, δολοφονεί χωρίς κανένα λόγο, βίαια κι εν ψυχρώ έναν ταξιτζή τον WaldemarRekowski (JanTesarsz), και παρά την εμπνευσμένη υπεράσπισή του από έναν νεαρό ιδεαλιστή δικηγόρο, τον PiotrBalicki (KrzysztofGlobisz) στην παρθενική του δίκη, καταδικάζεται σε θάνατο και εκτελείται δια απαγχονισμού. Η αφήγηση ξεδιπλώνεται ως παράλληλη δράση μεταξύ των τριών αγνώστων μεταξύ τους χαρακτήρων, που η τύχη τους φέρνει σε μοιραία επαφή. Ο Kieslowski δημιουργεί μια ταινία 81 λεπτών προσθέτοντας νέες σκηνές που αφορούν κυρίως στον χαρακτήρα του δικηγόρου, αλλάζοντας κατά τι το ρυθμό, τη διάταξη πλάνων και εν μέρει την οπτική της τηλεοπτικής εκδοχής των 57 λεπτών. Αν το τηλεοπτικό επεισόδιο είναι ένα ισχυρό οπτικοακουστικό επιχείρημα για την ατελέσφορη βία, τόσο του εγκλήματος όσο και της θανατικής καταδίκης, η κινηματογραφική ταινία είναι επιπλέον η θεαματική ανάδειξη της απόγνωσης και της σκληρότητας, της ανθρώπινης κατάπτωσης στην ηθική και αισθητική της διάσταση. Το εναρκτήριο πλάνο ενός αρουραίου σε σήψη στα λασπόνερα και το επόμενο με μια γάτα κρεμασμένη δίνουν τον τόνο και την ατμόσφαιρα της ταινίας. Χάριν οικονομίας αλλά και σκηνοθετικής άποψης, ο Kieslowski παραλείπει τις σκηνές πιστοποίησης, αναζήτησης και σύλληψης του φονιά, καθώς και τη δίκη, απαραίτητα στοιχεία μιας mainstream προσέγγισης του θέματος η οποία δεν παραλείπει ποτέ να επενδύει στο θρίλερ. Χάρη στη σκηνοθετική επικέντρωση στην ουσία, μαθαίνουμε μόνο ότι ο δικηγόρος υπεράσπισης έδωσε έναν εκπληκτικό λόγο κατά της θανατικής ποινής –όπως επαινετικά (!) του ομολογεί ο δικαστής εμπιστευτικά– αλλά μάταια.

a short film about killing 02

Αντίθετα, είναι ιδιαίτερα περιεκτική η σκηνή του προμελετημένου φόνου, αλλά και του απαγχονισμού τόσο που δεν αφήνει τίποτα στη φαντασία. Οι λεπτομέρειες είναι σκληρές και οι συνειρμοί που παράγουν οξείς. Παραθέτω εικόνες αποσπασματικά: ο Jacek σε μια πιάτσα των ταξί ρωτάει για οδηγίες, κόβει ένα κομμάτι σχοινί που κουβαλούσε μαζί του και το προβάρει τυλίγοντάς το στην παλάμη του σε μια καφετέρια. Στραγγαλίζει τον ταξιτζή, τον βαράει με ένα σίδερο για να τον αποτελειώσει, μάταια όμως, τόσο που αναγκάζεται να τον σύρει δίπλα στην όχθη ενός ποταμιού για να τον αποτελειώσει λιώνοντας το κεφάλι του με μια κοτρώνα. Η ειρωνεία είναι ότι παρά τις προσπάθειες του ταξιτζή να τραβήξει την προσοχή κάποιου περαστικού κορνάροντας ακατάπαυστα, κανείς δεν αντιλαμβάνεται τίποτα για το άγριο έγκλημα, όπως δείχνουν τα εναλλασσόμενα πλάνα του ταξιτζή κι ενός αμέριμνου ποδηλάτη που περνά αργά ανυποψίαστος!

Το ιδιαίτερα πρωτότυπο χρωματικό στυλ της ταινίας το οποίο εκθείασε και το περιοδικό CahiersDuCinema χαρακτηρίζοντας το ως το πιο πρωτότυπο στο Φεστιβάλ των Καννών, ήταν επιλογή του δ. φωτογραφίας SlawomirIdziak, ο οποίος ένιωσε απέχθεια διαβάζοντας με δυσφορία το σενάριο, και συμφώνησε να αναλάβει τη φωτογραφία μόνο υπό τον όρο ότι θα χρησιμοποιούσε φίλτρα για να δώσει αυτή την πρωτόγνωρη πρασινοκίτρινη απόχρωση καθώς και άλλα φίλτρα (πατέντες) για να σκουρύνει περισσότερο ή λιγότερο τον περίγυρο των κινηματογραφικών κάδρων, ώστε το βλέμμα να επικεντρώνεται στα σημαντικά στοιχεία του κάδρου. Επιπλέον χρησιμοποίησε κάμερα στο χέρι για να δώσει αυτή την ωμή ντοκιμαντερίστικη αίσθηση κυρίως στη παρατήρηση του νεαρού πρωταγωνιστή.

a short film about killing 03

Βιβλιογραφία

Eidsvik, Charles (χειμώνας 1990) Kieslowski’s Short FilmsστοFilm Quarterly.

Falkowska, J. (χειμώνας, 1995). The Political in the Films of Andrzej Wajda and Krzysztof Kieslowski. Cinema journal. 34 (2), σς.37-50.

Haltof, Marek (2004) thecinema of Krzysztof Kieślowski: variations on destiny and chance (London: Wallflower Press)

Insdorf, Annette (1999). Double Lives, Second Chances: The Cinema of Krzysztof Kieślowski. New York: Hyperion, σ. 95.

Βραβεία

Cannes Film Festival: Ειδικό βραβείο της Επιτροπής (Jury Prize) & Βραβείο Ένωσης Γάλλων Κριτικών (FIPRESCI), 1988. Βραβείο Καλύτερης Ταινίας, European Film Academy, 1988.Polish Film Festival: Χρυσός Λέοντας, Krzysztof Kieślowski, 1988Bodil: Βραβείο Καλύτερης Ευρωπαϊκής Ταινίας (Krzysztof Kieślowski), 1990 Γαλλικό Συνδικάτο Κριτικών: Βραβείο Καλύτερης Ταινίας, Krzysztof Kieślowski, 1990 Robert Festival Award: Βραβείο Καλύτερης Ταινίας, Krzysztof Κieślowski, 1990

1Διαφωτιστικό το παράδειγμα που θέτει ο Wilde στο δοκίμιό του το οποίο είναι γραμμένο σαν πλατωνικός διάλογος, «[…] αν και στο Λονδίνο υπήρχε ομίχλη για αιώνες, μπορεί κανείς να παρατηρήσει την ομορφιά και το θαύμα της ομίχλης, επειδή οι ποιητές και οι ζωγράφοι μας έχουν διδάξει την ομορφιά αυτών των φαινομένων … Δεν υπήρχαν μέχρι να τα εφεύρει η Τέχνη […]».

2H βιογραφία του Πολωνού Πάπα στο FromaFarCountry: PopeJohnPaulII (1981) και η κινηματογραφική αγιογραφία: LifeforLife (1990) είναι από τα πιο ιδιαίτερα παραδείγματα.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s