ΥΛΩ-ΤΟΜΙΑ …στο PLAYTIME του Γιώργου Τζιώτζιου

playtime-jaques-tati-french-movie-poster

ΥΛΩΤΟΜΙΑ

…στο PLAYTIME

του Γιώργου Τζιώτζιου

Ξέρετε βέβαια πώς κάθε αεροδρόμιο θυμίζει ένα άλλο. Ξέρετε ακόμα πώς οι λεπτο­μέρειες ενός αεροδρομίου πάντα διαφεύγουν (αν όχι, πείτε μου τι χρώμα έχουν οι τοίχοι στην αίθουσα αναμονής του Ελληνικού). Βγαίνοντας από ένα αεροδρόμιο είναι σαν να μην έχεις μπει ποτέ. Με μία εξαίρεση: το αεροδρόμιο του Playtime.  

Σεμινάριο Σκηνοθεσίας Κινηματογράφου 2016-2017 μην χάσετε το ανοιχτό μάθημα

tati

Συχνά, το ίδιο συμβαίνει και στο σινεμά. Ποτέ πάντως στις ταινίες του Τατί. Γιατί μετά από μια ταινία του Τατί μπορείς να βγαίνεις απ’ το σινεμά (πού σημαίνει πώς μπήκες για τα καλά στην ταινία). Να βγαίνεις και να νιώθεις το περίεργο συναίσθημα ότι βρίσκεσαι σένα χώρο πού ανήκει στην ταινία, πώς όλοι αυτοί πού κινούνται γύρω σου είναι οι ίδιοι ήρωες (οι δεκάδες Υλώ του Playtime) και πώς μπορεί κι εσύ να γίνεις κάθε στιγμή αντικείμενο παρατήρησης.

playtime-jaques-tati-poster 01

Κάτι τέτοια σκεφτόμουνα παραμονή εθνικής γιορτής καθώς περίμενα στο αεροδρόμιο. Μετά, ήρθε ή ώρα τής επιβίβασης, ξέχασα το χρώμα των τοίχων, αρνήθηκα, ως συνήθως, την καραμέλα τής Ολυμπιακής και βυθίστηκα σε άλλες σκέψεις (του αέρα). Όπως ας πούμε ότι πρέπει να υπάρχει κάποια υπόγεια σχέση ανάμεσα στον Τατί, τονΟυάιλερ και τονΜιτζογκούτσι. και στους τρεις, για παράδειγμα, το μοντάζ υποχωρεί μπροστά στη «σκηνοθεσία» και οι ήρωες κινούνται στο ίδιο πλάνο, στον ίδιο χώρο. Διαφορά;

William Wyler

Στον Ουάιλερ κανείς από τους ήρωες δε γυρίζει την πλάτη του στο θεατή, στον Μιτζογκούτσι και στον Τατί, ναι. Γιαυτό και οι δυό τους, δεν ήταν απλά στυλίστες, ήταν επιπλέον, εφευρέτες. Για να ξαναγυρίσω στο θέμα, αφήνω τον καθένα στην κατηγορία του: ο Ουάιλερ είναι σκηνοθέτης της ηθικής, ο Μιτζογκούτσι ένας σκηνοθέτης της βίας, ο Τατί ένας σκηνοθέτης του εκτόςπεδίου (θα επανέλθω στο εκτόςπεδίου).

Kenji Mizoguchi

O Τατί είναι μια μνήμη του σινεμά. Πρώτο, γιατί δε συγκαταλέγεται πια στους «τελευταίουςεπιζώντεςμεγάλουςκινηματογραφιστές». Δεύτερο, γιατί οι ταινίες του θα θυμίζουν πάντα όλο το σινεμά πού προηγήθηκε (χωρίς να πάψουν ποτέ να είναι μοντέρνες). Τρίτο και κυριότερο: εδώ και μια δεκαετία, ο Ζακ Τατί, παραγωγόςδιανομέαςμύθοςηθοποιός και ευεργέτης της ανθρωπότητας, βρισκόταν μάλλον «έκτοςπεδίου» (σας το είπα πώς θα επανέλθω). Του είχε συμβεί παλιότερα να είναι δημοφιλής, άλλα τότε δε θεωρούνταν σημαντικός· του είχε συμβεί αργότερα να θεωρείται σημαντικός, άλλα τότε δεν ήταν δημοφιλής. Τα παιδιά ήξεραν όλο και λιγότερο ποιος ήταν. Αναπόφευκτα, γερνούσε μέσα σ’ ένα ρόλο μάλλον αβάσταχτο: ταριχευμένος από τους μεγάλους και ξεχασμένος από τους μικρούς, δεν του έμενε πια παρά να κάνει τα παράπονα του. Παράδοξα; ο Τατί μίλησε ελάχιστα. Ίσως γιατί υπάρχει μια «ηθική» τής κωμωδίας (περισσότερο από κάθε άλλο «είδος», ίσως γιατί υπάρχει μια περηφάνια των μεγάλων κωμικών πού δε δέχονται να κριθούν παρά από το κοινό, πού σωπαίνουν όταν δεν έχουν τα μέσα να του δείξουν κάτι (σκέφτομαι επίσης την περίπτωση Τζέρυ Λιούις).

Ο Τατί είναι ο αντιπροσωπευτικότερος και ο μικρός αριθμός των ταινιών του το μαρτυράει: Έξη ταινίες όλες κι όλες έως το 1972. Κι ύστερα, σε μια ηλικία πού άλλοι φοβούνται να βγουν χωρίς ομπρέλα, ο Τατί πειραματιζόταν στο βίντεο (Η παρέλαση).

Parade

Το πρόβλημα είναι ίσως πώς ο Τατί πήρε ένα μεγάλο ρίσκο. Το ρίσκο να χάσει το κοινό του οδηγώντας το πολύ μακριά. Τόσο μακριά πού κανείς δεν κατάλαβε για τι επρόκειτο. Όλοι μιλούσαν για έναν κωμικό πού μισούσε τα μέσα επικοινωνίας, τις πόλεις και την τεχνολογία, ενώ στην πραγματικότητα ο Τατί έκανε… ακριβώς το αντίθετο.

the-big-day-holiday-jour-de-fte

Το θέμα του ήταν πάντα τα μέσα επικοινωνίας: από την πρώτη του ταινία, τη Μέρα Γιορτής όπου ένας ταχυδρομικός διανομέας χάνει το μήνυμα πού μεταφέρει τη στιγμή πού ο θεατής καταλαβαίνει πώς το μήνυμα είναι ο ίδιος ο ταχυδρόμος, ως το θυρωρό του Playtime πού γίνεται ο ίδιος πόρτα.

playtime-001

Ακόμα, οι ταινίες του Τατί διέπονταν όλες από την ίδια λογική, μια λογική πού οδηγούσε πάντα από την εξοχή στις πόλεις. Η Ιδιομορφία του Τατί δε βρισκότανε λοιπόν εκεί πού όλοι νόμιζαν, άλλα κάπου αλλού.

Πού;

Στην κωμωδία, ανέκαθεν, γελούσαμε με σώματα πού έπεφταν, πού γελοιοποιούνταν πέφτοντας (ο Τσάπλιν είναι το αρχέτυπο του κωμικού πού πέφτει, ξανασηκώνεται και προκαλεί την πτώση των άλλων). O Τατί ανακάλυψε μια άλλη κωμωδία όπου αυτό πού είναι αστείο είναι το να στέκεσαι όρθιος μέσα σ ένα κόσμο όπου όλοι κινδυνεύουν να πέσουν. Ο Τατί ανακάλυψε, ακόμα, ένα μεγάλο άγνωστο πρωταγωνιστή: τον ήχο. θέλω να πω πώς, κατά κάποιον τρόπο, το θέμα των ταινιών του Τατί, το σενάριο τους ήταν οι ήχοι (για αυτό ο Τατί διάλεγε τους ήχους όπως άλλοι κινηματογραφιστές τους ηθοποιούς τους: το αυτοκίνητο του Υλώ στις Διακοπές, η πόρτα του ξενοδοχείου, το γουργούρισμα των κυμάτων.

Les Vacances de Monsieur Hulot

Το περίεργο είναι πώς όλη ή τέχνη του Τατί στον ήχο είχε να κάνει με την καταστροφή της καθαρότητας από την… καθαρότητα. Οι διάλογοι δεν είναι ακατανόητοι, αλλά χωρίς σημασία και η έλλειψη σημασίας τους αποκαλύπτεται ακριβώς χάρη στην ακρίβειά τους: διαφορετικές ηχητικές κλίμακες, φωνές και θόρυβοι πού διαιρούν το χώρο, καθαρότητα κάποιων φράσεων απ’ τις οποίες, παρ’ όλα αυτά, δε διατηρούνται παρά μερικά αποσπάσματα εδώ κι εκεί ώσπου να εξατμιστούν τελείως. Μερικές φορές μάλιστα, ο Τατί παραμορφώνει το συσχετισμό δυνάμεων ανάμεσα σε δύο πλάνα, φτάνοντας στο σημείο να διατηρήσει τον ήχο μιας σκηνής εκτός πεδίου πάνω σ’ ένα βουβό γεγονός. Έτσι, οι λέξεις μοιάζουνε με τους ήρωες: περιπλανιώνται μόνες τους, απογυμνωμένες από την κοινωνική συνενοχή πού τις έντυνε με μια ψεύτικη αξιοπρέπεια.

Τι ακόμα το ξεχωριστό συμβαίνει στο σινεμά τού Τατί; Οι άνθρωποι μοιάζουνε τα ντεκόρ επίσης. Οι καταστάσεις επαναλαμβάνονται και οι συμπτώσεις αναπαράγονται. Αυτά τα πράγματα συμβαίνουν και αλλού. Η διαφορά είναι πώς ή άποψη του Τατί για όλα αυτά είναι εκείνη κάποιου πού πάει σ’ ένα αεροδρόμιο χωρίς νάχει πρόθεση να πάρει το αεροπλάνο ή κάποιου πού μπαίνει σ’ ένα εστιατόριο δίχως να σκοπεύει να φάει. Όχι πώς ο χρόνος των ηρώων δεν είναι υπολογισμένος, άλλα ο Τατί ενδιαφέρεται περισσότερο για το αξεσουάρ και λιγότερο για την «ουσία» (την κωμωδία ή το δράμα). Ο Τατί παρατηρεί την πραγματικότητα σαν ένα οποιοδήποτε θέαμα πίσω από μια βιτρίνα (ίσως άλλωστε νάναι γι’ αυτό πού τα τζάμια έχουν τόση σημασία στις ταινίες του). Το διάστημα πού γοητεύει τον Τατί είναι κλειστό για νά μπορεί πιο εύκολα να διαχειριστεί και να ρυθμίσει την επικοινωνία. Όλοι επικοινωνούν και όλα είναι προορισμένα γι’ αυτό το σκοπό. Ή καλύτερα: όλα παριστάνουν πώς επικοινωνούν. Γιατί, ξέχασα να σας το πω, ο κινηματογράφος του Τατί είναι πριν απ’ όλα ένας κινηματογράφος του ομοιώματος (σάς παραπέμπω και πάλι στους δεκάδες Υλώ του Playtime), ο χρόνος ενός παιχνιδιού.

playtime-jaques-tati-poster

Από τις 5 του Νοέμβρη, ο Ζακ Τατί βρίσκεται οριστικά «εκτός πεδίου» κι όλοι οι Υλώ του κόσμου μαζί του. Κυρίες και κύριοι, play-time is over.

Γ.Τ.

δημοσιεύτηκε στην ΟΘΟΝΗ Τεύχος 12, Ιούλιος Σεπτέμβριος 1983  

διαβάστε επίσης: Η Κωμική Φιγούρα του Ζακ Τατί, του Νίκου Κολοβού

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s