ΜΕΤΑ ΤΑ ΜΕΣΑΝΥΧΤΑ (1985) του Μάρτιν Σκορτσέζε Εφιαλτική κωμωδία • Του Πάνου Μανασσή

after-hours-scorsese-001

Το να κινηματογραφήσεις τους εφιάλτες σου είναι σίγουρα πολύ δύσκολο εγ­χείρημα. Κάθε εφιάλτης χαρακτηρίζεται τόσο από μια ακαθοριστία σύζευξης δια­φόρων γεγονότων όσο κι από μια παράδοξη —σε σχέση με την φυσιολογική μας αντίληψη του χώρου και του χρόνου αλληλουχία κινητικών σημασιών. Στον εφιάλτη οι κινήσεις σχεδόν πάντα συνδέονται με κάθετα, θα έλεγε κανείς, επίπεδα. Αφήνω κατά μέρος βέβαια την ποιότητα παράνοιας ή τρόμου που τους χαρακτηρίζει.

after-hours_001

ΜΕΤΑ ΤΑ ΜΕΣΑΝΥΧΤΑ (1985) του Μάρτιν Σκορτσέζε στο Σχολείο του Σινεμά το Σάββατο 18.2.2017 με ελεύθερη είσοδο, ανάλυση και συζήτηση

Ladybird, Ladybird 1994 του Κεν Λόουτς την Κυριακή 19.2.2017 με ελεύθερη είσοδο, ανάλυση και συζήτηση στο Σχολείο του Σινεμά

Σεμινάριο Σκηνοθεσίας Κινηματογράφου 2017 του Σχολείου του Σινεμά || Ίδρυση «Σχολείου Κεν Λόουτς» Δωρεάν μάθημα-παρουσίαση την Κυριακή 19.2.2017 στις 16.30

Υπάρχει μια σκηνή στην τελευταία ταινία του Σκορτσέζε που μου φέρνει στο νου αυτήν την ρέουσα, κάθετη διαπλοκή του εφιάλτη. Ο ήρωας μας περιμένει στον δρόμο να του ρίξει η γλύπτρια ένα κλειδί. Βλέπουμε το κλειδί να έρχεται προς το μέρος του —μας, να πλησιάζει γρήγορα, κάθετα, ο ήρωας μας κάνει απότομα πίσω, το κλειδί φαίνεται να πλησιάζει με ιλιγγιώδη ταχύτητα προς το μέρος του, σαστίζει λίγο και τέλος το κλειδί σκάζει ανακουφιστικά στο πλακό­στρωτο. Παρακολουθώντας τη σκηνή δεν μπόρεσα να εμποδίσω μια αίσθηση διανοητικού ιλίγγου που με διαπέρασε για ελάχιστα δευτερόλεπτα.

after-hours-kleidia-001 after-hours-kleidia-002 after-hours-kleidia-003 after-hours-kleidia-004 after-hours-kleidia-005 after-hours-kleidia-006 after-hours-kleidia-007 after-hours-kleidia-009 after-hours-kleidia-010 after-hours-kleidia-011 after-hours-kleidia-012 after-hours-kleidia-013

Όταν αργό­τερα είχαν καταλαγιάσει οι πρώτες μου εντυπώσεις από την ταινία κι άρχισα να την επαναφέρω στο νου μου, διαπίστωνα σιγά-σιγά ότι όλη η ταινία προσδιορίζε­ται σε σχέση μ’ έναν εφιάλτη, έχει εφιαλτική ταυτότητα, αυτήν της ανθρώπινης κατάστασης σε μια μεγαλούπολη. Έχω ζήσει αρκετές φορές τέτοιες βραδιές, όχι βέβαια τόσο τραγικές, μέσα στην πόλη όπου όλα τα γεγονότα θαρρείς ξεφεύγουν από τον έλεγχο σου ή νομίζεις ότι σου ξεφεύγουν και παραδίνεσαι αβοήθητος, θύμα σε παρανοϊκές συμπτώσεις που απειλούν την εσωτερική σου ηρεμία. Βέβαια οι μεγαλουπόλεις πάντοτε προσέφεραν υλικό για δημιουργία τεχνητής εφιαλτι­κής ατμόσφαιρας με τη βοήθεια δεκάδων κλισαρισμένων οπτικών τεχνασμάτων και αλλόκοτων ιστοριών. Μισό λεπτό όμως. Η ταινία αυτή δεν κινηματογραφεί έναν υποτιθέμενο εφιάλτη κάποιου, ούτε καταφεύγει σε εξεζητημένες φορμαλι­στικές κούφιες αναζητήσεις για την απόδοση εφιαλτικών καταστάσεων* το μόνο που κάνει είναι να κινηματογραφεί την νυχτερινή έξοδο ενός συνεσταλμένου ανθρώπου σε κάποια άγνωστη ζώνη της πόλης του και την συνεπακόλουθη παρουσία και ιλαρότητα των συμπτώσεων και συμβάντων που παρουσιάζονται. Αν αυτή η κινηματογράφηση έχει την ταυτότητα ενός εφιάλτη είναι γιατί παραμένει πιστή και εικονοποιεί την εσωτερική ζωή του ήρωα της, τις λεπτές και πολυποίκι­λες εκφράσεις των διαθέσεων του απέναντι στα γεγονότα που στην κυριολεξία τον κυκλώνουν, επειδή πάλλεται με τους ρυθμούς των αισθητηρίων οργάνων του, επειδή σε τελευταία ανάλυση αποδίδει την εσωτερική αλήθεια του για το τι του συμβαίνει: κάτι το εφιαλτικό μεσ’ στην καρδιά της νυχτερινής αλλόκοτης Νέας Υόρκης.

after-hours_002

Η Νέα Υόρκη αποτελούσε πάντα για τον κινηματογράφο ένα θεαματικό στοιχείο μείζονος σημασίας. Σε πολλές ταινίες μάλιστα η ίδια η πόλη είναι ο ήρωας. Συνήθως φαντάζομαι ότι για κάθε κινηματογραφιστή η καταπληκτική αυτή πόλη συνιστά έναν κόμβο πρόκλησης, που πρέπει να αξιοποιηθεί δυναμικά και με την προσωπική ευαισθησία του. Οι ταινίες του Σκορτσέζε είναι μάλλον αστικές ταινίες, έχουν άμεση σχέση με τους ρυθμούς και την δυναμική των πόλεων. Στο ΜΕΤΑ ΤΑ ΜΕΣΑΝΥΧΤΑ ξεδιπλώνεται μπρος στα μάτια του μια Νέα Υ­όρκη ψυχρή, αλλόκοτη, κοιμισμένη, μόνη, κινηματογραφημένη με νεύρο και ανησυχία. Η Νέα Υόρκη του Σκορτσέζε είναι για το βλέμμα μου μια νέα ζωτι­κή εικόνα της τόσο λαμπρής και μόνης Νέας Υόρκης, όσο και κάθε σύγχρονης απάνθρωπης μεγαλούπολης, που βιάζει τον εαυτό της.

after-hours-scorsese

Ας μιλήσουμε τώρα για… εφιαλτικές κωμωδίες. Προηγουμένως μίλαγα για θρίλερ, τώρα για κωμωδία, ας μου το επιτρέψετε. Ασφαλώς θα σας πέρασε από το μυαλό ότι ο Σκορτσέζε ποτέ δεν θα κινηματογραφούσε μια σκέτη εφιαλτική ιστορία με τρομαχτικά στοιχεία κλπ. Οι ταινίες του πάντα προσ­φέρουν ένα είδος υπέρβασης, λύτρωσης αν θέλετε, υπάρχει κάποια στιγμή, στο τέλος συνήθως μια που η αφήγηση τους κυλάει γραμμικά, που ο ήρωας ξανα­βρίσκει, έστω προσωρινά, την εσωτερική του ηρεμία, που τόσο έχει ανάγκη. Ταυ­τόχρονα λυτρώνεται από τα τεκταινόμενα κι ο θεατής νιώθοντας πως το πράγμα αρχίζει να βρίσκει τον δικό του φυσικό ρυθμό. Το σενάριο του Τζόε Μινιόν εί­ναι μοναδικό τόσο στο γενικό του ύφος, όσο και τους διάλογους και την χαρακτηρολογία. Αποδίδει δυναμικά την παράνοια πολλών ανθρώπων που ζουν στις πόλεις. Αυτή η δυναμική του εμπεριέχει όμως έναν κωμικό χαρακτήρα. Δεν μπο­ρούσα να μην γελάσω με τα παθήματα του ήρωα μας κι ήταν πολύ σωτήριο. Η κωμική πλευρά αυτής της ταινίας είναι αυτή που γεφυρώνει τον κόσμο των ση­μασιών της με τον εσωτερικό κόσμο του θεατή. Συνήθως οι ταινίες που διαπραγ­ματεύονται θέματα πούχουν σχέση με την παράνοια της ζωής στις πόλεις, υιο­θετούν μια οπτική—θρίλερ που είναι τόσο της μόδας σήμερα και κουκουλώνουν τον κόσμο που παρουσιάζουν τov κόσμο μας— με ένα πέπλο απόκοσμου μυστη­ρίου και νοσηρής ατμόσφαιρας που δεν υφίσταται σαν τέτοια στην δική μας πραγ­ματικότητα. Ικανοποιώντας τους θεαματικούς τους στόχους χάνουν το ουσιαστι­κό ζητούμενο: να κάνουν τους θεατές να ζήσουν μαζί τους, να νιώσουν πραγματι­κά ζωντανοί, να δουν επί της οθόνη όλα όσα έχουν μέσα τους.

Απομονώνοντας από την ιστορία μας το κωμικό της στοιχείο, ισοδυναμεί με ακρωτηριασμό της ζωτικής της εμβέλειας. Ο ήρωας είναι ένας άνθρωπος της κα­θημερινότητας σαν τον καθένα μας, ζει ασφαλώς σε κάποιο ορισμένο περιβάλλον, αγνοεί αρκετά πράγματα συμπεριλαμβανομένης και της πόλης του, είναι μόνος κι αυτό είναι το πιο ουσιώδες, επιχειρεί την έξοδο του για να …. Σε κάθε σημαντική δημιουργία είναι αδύνατο να ξεχωρίσεις και να απομονώσεις τα επιμέρους στοι­χεία της, ίσα ίσα μάλιστα to πυκνό μωσαϊκό της αντιστέκεται σθεναρά προβάλ­λοντας δεκάδες γόνιμες σημασίες. Η συνάντηση της ταινίας με τον κόσμο του θεα­τή εμψυχώνει την εσωτερική ζωή της ολοκληρωμένα και ολοζώντανα. Στην νυ­χτερινή του πορεία ο ήρωας μας συναντάει διάφορα πρόσωπα που του φορτώ­νονται το καθένα με τον τρόπο του αντιμετωπίζει δεκάδες συμπτώσεις που του φαίνονται ακατανόητες, φανερώνει έντονα την αδεξιότητα του, τρομοκρατείται, γίνεται αστείος. Ωστόσο το βλέμμα μας αναγνωρίζει πρόσωπα οικεία, καταστά­σεις γνώριμες, γινόμαστε ανήσυχοι. Οι άνθρωποι αυτοί της οθόνης είναι δικοί μας, η τρομαχτική μοναξιά και απόγνωση είναι δική μας, το απρόσωπο πλέγμα εξαναγκασμών και φόβων από το οποίο προσπαθούμε να ξεφύγουμε είναι δημι­ούργημα μας, αισθανόμαστε αδύναμοι, μουδιασμένοι, ζαλιζόμαστε, μήπως είναι ένας εφιάλτης; Η σημερινή καθημερινότητα συνιστά μια εφιαλτική πραγματικό­τητα εξαιτίας της προσωπικής μας ανικανότητας και αδεξιότητας για επικοινω­νία, είναι σχεδόν βέβαιη η μεταλλαγή αστείων καταστάσεων σε τραγικές και το α­ντίστροφο. Αν σκεφτούμε απ’ την άλλη ότι η μοναξιά του σημερινού ανθρώπου του γενικότερα. Ήρωες του είναι άνθρωποι μόνοι, έχουν όνειρα —και ποιος δεν έχει— προσπαθούν να επικοινωνήσουν με άλλους ανθρώπους, να πετύχουν κάτι, συνήθως αποτυχαίνουν, νιώθουν πιο μόνοι μα κατακτούν κάτι ίσως εξαιρετικά πολύτιμο: την εσωτερική τους ελευθερία.. Καθώς το βλέμμα μας παρακολουθεί αυτούς τους ήρωες, αυτές τις ταινίες, τυλίγεται από μια αίσθηση ανησυχίας, οι σημασίες πυκνώνουν και αναδεικνύουν το τρομαχτικό τους βάθος, ο εσωτερικός τους κόσμος ανοίγεται σαν στρείδι και ξεδιπλώνεται σε άπειρες πτυχές μπρος στα μάτια του νου και της καρδιάς μας, και καθώς η αλήθεια τους—άλλες φορές πιο αποτελεσματικά, άλλες φορές πιο αμήχανα ή λανθασμένα, δεν έχει σημασία— φροντίζει όλες τις πτυχές του εαυτού μας, τότε είναι που εκεί πλέον δεν βρίσκεται τίποτα άλλο παρά το ίδιο το μεδούλι της ζωής. Αναρωτιέμαι ποιος θα είναι ο επόμενος ήρωας του Σκορτσέζε. θα δούμε.

Πάνος ΜΑΝΑΣΣΗΣ

kinimatografika-tetradia-25-26

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s