Η Αλίκη στις Πόλεις-Βιμ Βέντερς: Ένας Πιονέρος, του Περικλή Δεληολάνη

Αν κάτι νομιμοποιεί την παρουσία του παραθέματος που προηγείται Αυτό έχει σχέση με τον τρόπο πού ήρωες του Βέντερς κινούνται στην πόλη αλλά και έξω από αυτήν πιο συγκεκριμένα ήρωες του εφευρίσκουν συνεχώς συμπεριφορές σε σχέση με τις αλλαγές του αστικού τοπίου

Με άλλα λόγια δεν είναι η βιολογία τους που είναι επαναστατική αλλά η κινησιακή  τους σχέση με το περιβάλλον που αναδεικνύει μία πρακτική ακόμα και σήμερα πρωτοποριακή χωρίς σημείο αναφοράς χωρίς να υπάρχει ένας τρόπος για να επιστρέφουν ήρωες του μετακινούνται κάτω από το φάσμα μιας αδιόρατης απειλής. Ο χώρος στις ταινίες του Βέντερς μοιάζει να μην έχει παρελθόν. Αν όμως τα μοντέλα εναλλακτικής συμπεριφοράς των σιτυασιονιστών είναι πρόσφορο θεωρητικό πεδίο για άγριες αναλυτικές διαθέσεις δεν έχω καμία πρόθεση να επιχειρήσω κάτι ανάλογο. Στα πλαίσια τουλάχιστον αυτού του σημειώματος. Τα παραθέματα των σιτυασιονιστών προέρχονται από την Ελληνική μετάφραση μιας επιλογής κειμένων από τον τόμο Internationale Situationiste 1958 έως 1969 edition Chabre Libre, Paris, 1975 η έννοια ατμόσφαιρες χώρου είναι μία λίγο-πολύ αυθαίρετη απόδοση του όρου “ambiances”, αμετάφραστου στην ελληνική έκδοση.

Η ΚΟΙΛΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΑ (1987) του Πίτερ Γκριναγουέι την Κυριακή 6 Αυγούστου 2017 στις 18.30 με ελεύθερη είσοδο και συζήτηση-Σεμινάριο Σκηνοθεσίας: Από την Θεωρία στην Πράξη στις 16.00

Ακριβώς εκεί βρίσκεται ο Φιλ με μία κάμερα και σιγοτραγουδάει Under the boardwalk, down by the sea ένα τραγούδι και ένας τόπος συγχρόνως Καθόλου περίεργο μία και το τραγούδι είναι κοινός τόπος στις ταινίες του Βέντερς. Και λέμε κοινός τόπος γιατί τα κάδρα του Βέντερς αποπνέουν πάντα μία μουσική διάθεση.

Θα έλεγε κανείς ότι είναι μουσικά κάδρα είτε η μουσική ανήκει στα μικρά κομμάτια από φως και σκιά που τα συνθέτουν είτε ανήκει στην ηχητική μπάντα. Μαντέψτε τι άλλο κάνει ο Φιλ κάτω από την αποβάθρα. Καδράρει. Καδράρει ξανά και ξανά μία μικρή ξύλινη εξέδρα στην ακρογιαλιά. Αποτέλεσμα πάντα ίδιο καμία από τις φωτογραφίες του δεν είναι ίδια με την άλλη και όλες τους είναι διαφορετικές από αυτό που βλέπει απογοητευμένος τα μαζεύει και φεύγει. λίγο αργότερα σε ένα καφέ πιο κάτω στο δρόμο καδράρεται μέσα από ένα παράθυρο καθώς κοιτάζει τα κάδρα της μικρής ξύλινης εξέδρας. Ο Βέντερς στο μεταξύ φροντίζει για ένα ωραίο τραγουδάκι στο juke box, καθώς ο ίδιος καδράρεται από το ίδιο παράθυρο και κοιτάζει έξω από το κάδρο μέσα από μία πόρτα ένα άλλο κάδρο δηλαδή. Είναι φανερό ότι ο Βέντερς αγαπάει τα κάδρα ακόμη τι σύμπτωση ως κινηματογραφιστής είναι και κατασκευαστής κάδρων. Είναι κατά συνέπεια ένας άνθρωπος που αγαπάει τη δουλειά του. Δεν είναι λοιπόν περίεργο που από τις ταινίες του Βέντερς βγαίνεις με μία αίσθηση άνεσης.

Τα κάδρα του Βέντερς δεν είναι μόνο καλές πηγές φωτισμού είναι και ευάερα. Ο Βέντερς βλέπετε ξέρει ότι υπάρχουν πολλοί τρόποι για να βλέπεις την πόλη. Ο πιο εύκολος και διόλου ευκαταφρόνητος είναι να ανοίξεις το παράθυρο. Το παράθυρο ένα κάδρο και ο τρόπος ακόμη που το κτίσμα “βλέπει” το τοπίο. Στην περίπτωσή μας το αστικό τοπίο. Με αυτή την έννοια η κάμερα του Βέντερς δεν είναι μονάχα ένα μέσο για να δεις την πόλη είναι ένα ουσιώδες κομμάτι της πόλης. Η πόλη που βλέπουμε στις ταινίες του δεν υπάρχει έξω από αυτές για τον απλό λόγο ότι η Νέα Υόρκη το Άμστερνταμ το Λος Άντζελες είναι η Νέα Υόρκη το Άμστερνταμ το Λος Άντζελες συν το μικρό παράθυρο του Βέντερς. Οι υπόλοιπες αυτές που δεν επισκέφτηκε δεν είναι παρά ονόματα στον κατάλογο με τις χιλιομετρικές αποστάσεις. Φανταστείτε τις πόλεις χωρίς παράθυρα θα ήταν τυφλές. Φανταστείτε αντίστοιχα μία πόλη όπου ο κόσμος εγκαταλείπει τα τηλέφωνα και ανοίγει τα παράθυρα στις μπαλκονόπορτες και βουλιάζει ηδονικά σε μία καινούργια επικοινωνία. Εν ολίγοις φανταστείτε μιαν ολάκερη πόλη που μαθαίνει να βλέπει ακόμη περισσότερο μαθαίνει να ερωτεύεται. Να μια derive που σίγουρα θα ενδιαφέρει τους σιτυασιονιστές. Και τον Βέντερς εραστή του βλέμματος και του κάδρου κατεξοχήν. Ακριβώς για αυτό δεν διστάζει να κινηματογραφεί κάδρα. Άλλωστε η πόλη είναι μία φανταχτερή αυτοκρατορία από κάδρα.

Το κάδρο ο χώρος η πόλη

«Η κύρια απασχόληση των κατοίκων [ο συγγραφέας αναφέρεται στους κατοίκους μιας φανταστικής πόλης] θα είναι η ΔΙΑΡΚΗΣ DERIVE. Η αλλαγή τοπίου από ώρα σε ώρα θα έχει για συνέπεια την πλήρη αλλαγή τόπου. Αργότερα κατά τη διάρκεια της αναπόφευκτης φθοράς των κινήσεων η derive αυτή θα έχει εγκαταλείψει εν μέρει το πεδίο του βιωμένου για το πεδίο της αναπαράστασης» Ζυλ Υβαίν (international situationiste) Ι, σελ.15.

Λέγεται ότι οι ήρωες του Βέντερς πλανιούνται μέσα στο χώρο πρόκειται για οπτική απάτη. Ο χώρος είναι που κινείται στις ταινίες του Βέντερς. Τρέχει συνεχώς μέσα από ένα ακίνητο κάδρο.  Ο χρόνος είναι μετέωρος όπως σε όλα τα ταξίδια. Ταξίδια που δεν γνωρίζουν αποστάσεις ή καλύτερα που γνωρίζουν μόνο αποστάσεις. Εύλογη η απορία της μικρής Αλίκης που βλέπει τον ήλιο να βγαίνει τα μεσάνυχτα σε ένα ταξί στη Νέα Υόρκη. Ο Φιλ ανοίγει ένα παράθυρο. «Καλή ιδέα» λέει ο ταξιτζής «το είχα κλείσει γιατί έβρεχε». «Μα δεν έχει βρέξει από το πρωί». «Σε αυτή την πόλη σταματάει ο χρόνος».

Ο χρόνος πάντα σταματάει όταν κλείνει το παράθυρο. Ο χρόνος της ταινίας μετέωρος έτσι κι αλλιώς, είναι κενός όταν το παράθυρο (το κάδρο δηλαδή) κλείσει.  Ο χώρος στις ταινίες του Βέντερς είναι περιπατητής, Όπως κάθε σκηνικό. Θα μου πείτε δεν υπάρχουν σκηνικά στις ταινίες του Βέντερς. Ο Βέντερς φιλμάρει στους δρόμους. Μα τι άλλο είναι οι δρόμοι τα κτίρια τα αντικείμενα έξω από την χωροθέτηση του πραγματικού. Τι άλλο είναι το πραγματικό έξω από τη σκηνο-θέτηση του χώρου πάνω στην κλίμακα, μία σχέση φαντασιακή σε τελική ανάλυση, του σώματος με το περιβάλλον. Τι άλλο μπορεί να καταγράψει τις θέσεις των σωμάτων έξω από τις αποστάσεις που τα χωρίζουν; Τι άλλο μπορεί να καταγράψει τις αποστάσεις έξω από ένα ταξίδι; Ο χώρος στις  ταινίες του Βέντερς είναι πλωτός. Κινείται πάνω σε μία επιφάνεια, την επιφάνεια ενός κάδρου. Αναπόφευκτα λοιπόν, δεν γυρίζουμε ποτέ στο ίδιο σημείο. Μοναδική αναφορά των ηρώων στον τόπο που βρίσκονταν πριν ή μετά πού βρίσκονται τώρα στο «πριν» και το «μετά» δηλαδή του ίδιου του είναι η θέση του σώματός τους ή καλύτερα η συμπεριφορά του στον δεδομένο τόπο. Οι χρονικές στιγμές στις ταινίες του Βέντερς είναι βλέμματα, κουβέντες, ενα γαμήσι που έλαβε χώρα η που δεν έλαβε χώρα και παρά ταύτα δυνητικά υπάρχει, καθώς ο Βέντερς επιμένει να καδράρει το πραγματικό, αυτό δηλαδή που ποτέ δεν είναι ακριβώς αυτό που βλέπουμε. Να πού βρίσκεται η επιστημονική φαντασία στις ταινίες του Βέντερς. Στη μανία του να κινηματογραφήσει το πραγματικό. Να γιατί οι ήρωες του δεν επιστρέφουν ποτέ πουθενά. Γιατί ο χώρος είναι οι τροχιές που διαγράφουν τα σώματά τους καθώς ταξιδεύουν. Ταξίδι της επιστημονικής φαντασίας κατεξοχήν αλλά και δικό μας. Οι ταινίες του Βέντερς είναι οι μόνες που δεν ενδιαφέρομαι να μετρήσω πόσες φορές τις έχω δει . Γιατί ένα ταξίδι μία διαδρομή δεν είναι ποτέ η ίδια. Μία διαδρομή διαγράφεται εκτός των άλλων από στάσεις διαγράφει εκτός των άλλων αποστάσεις.  Μία στάση στο σημείο δηλαδή που μύρισε καφές ή που η ατμόσφαιρα είναι πιο βαριά ή ακόμη όταν τα παραθυρόφυλλα είναι κλειστά. Στάσεις του σώματος, στάσεις δηλαδή του χρόνου. Στιγμές. Ο χώρος στις ταινίες του Βέντερς είναι ο ίδιος και διαφορετικός συγχρόνως. Χώρος ζωής αλλά και μνήμη χώρου. Ένας νέος αυτονομημένος χώρος συμβιωτικός του «πραγματικού».
Ανάμνηση το «πριν του χώρου» η στιγμή ας πούμε που ο Φιλ μυρίζει τα μαξιλάρια της Λιζ όταν αυτή έχει φύγει. Αποστολή. Η ίδια γραμμή τελικά πάνω στο χάρτη. Να γράψω για το Αμερικανικό τοπίο να διαγράψω δηλαδή μιαν απόσταση. Ο Φιλ βλέπει τηλεόραση στο Σκάιγουέι Μοτέλ. Μετρείστε τα κάδρα. Το κάδρο της ταινίας, το κάδρο της τηλεόρασης, το κάδρο του παραθύρου, τα κάδρα των παραθύρων που φαίνονται από το παράθυρο. Ορίστε ένα σκαρίφημα του αμερικανικού τοπίου. Μία ατέλειωτη σειρά από κάδρα. Τελικά όσο και να το θέλεις δεν μπορείς να τα πεις όλα για τις ταινίες του Βέντερς σε λιγώνει. Μπορείς παρόλα αυτά να τις θυμάσαι.

Περικλής Δεληολάνης (1963-2004)

δημοσιεύτηκε στο τεύχος 16 της ΟΘΟΝΗΣ

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s