Ήταν Ένας Τραγουδιστής Κότσυφας (1970) του Οτάρ Ιοσελιάνι | Ο άνθρωπος που έρχεται απ’ το μέλλον του Βασίλη Ραφαηλίδη 

Ο άνθρωπος που έρχεται απ’ το μέλλον

του Βασίλη Ραφαηλίδη

Ποιο θα ’ναι το αποτέλεσμα αν στο σύνολο των σημερινών σο­σιαλιστικών οργανωτικών δομών παρεισφρήσει ένας σχεδόν φανταστικός (για τα τωρινά δεδομένα) χαρακτήρας, που έρχε­ται από το ιστορικό μέλλον των σοσιαλιστικών λαών, όπως το ορίζουν οι κλασικοί του μαρξισμού, κι όπου όλα τα αστικά κα­τάλοιπα στο εποικοδόμημα θα έχουν εξαφανιστεί για πάντα; Αν το προς απόδειξιν θεώρημα μπει με τον παραπάνω τρόπο, οι πι­θανές λύσεις θα είναι δύο: μια αισιόδοξη και μια απαισιόδοξη. Η αισιόδοξη λύση προτείνεται απ’ τον Ιοσελιάνι στη Φυλλορροή. 

Εργαστήρι Κινηματογράφου Δήμου Ζωγράφου συνεχίζονται οι εγγραφές
θεωρία-ιστορία-πρακτική κινηματογράφου-δημιουργία ταινιών

Το ήθος, η εντιμότητα και η υπευθυνότητα, ίσως επιβληθούν στον τρελό γραφειοκρατικό μηχανισμό και ίσως τον διαβρώσουν απ’ τα μέσα. Η απαισιόδοξη και πιο πιθανή λύση του ίδιου θεωρήματος απο­τελεί το θέμα της αμέσως επόμενης ταινίας του, γυρισμένης το 1970, τρία χρόνια μετά την πρώτη. Το Ήταν ένας τραγουδιστής κότσυφας είναι μια συγκλονιστική ιλαροτραγωδία, στην οποία ο άνθρωπος που έρχεται απ’ το μέλλον» είναι εντελώς αδύνα­τον να επιβιώσει σ’ ένα παρόν κυριαρχούμενο απόλυτα απ’ τις αλλοτριωτικές έννοιες της «οργάνωσης», της «παραγωγικότη­τας», της «μεθοδικότητας», της «τάξης». Ο άνθρωπος που εισ­βάλλει στο γραφειοκρατικοποιημένο σοσιαλιστικό παρόν απ’ το ιδανικό κομμουνιστικό μέλλον, απεχθάνεται την οργάνωση σαν ευνουχιστική της προσωπικότητάς του, αδιαφορεί για την παραγωγικότητα της δουλειάς του, γιατί η διανομή θα ήθελε να γίνεται σύμφωνα με την αρχή «στον καθένα κατά τις ανά­γκες του», και μισεί όσο τίποτα την τάξη, γιατί η τάξη παραπέμπει πάντα σ’ έναν καταναγκασμό.

Ακριβώς ένας τέτοιος πρόωρος και, συνεπώς, ουτοπιστής κομ­μουνιστής είναι ο ήρωάς μας, ο απίθανος μουσικός Γκία. Το γε­γονός πως η μυθοπλασία τον θέλει μουσικό, είναι απολύτως κα­θοριστικό της ιδέας που αυτή εκπέμπει: το επάγγελμα του μου­σικού είναι εξ ορισμού ευχάριστο, άνετο και δημιουργικό. Ο Γκία παίζει κρουστά· που σημαίνει πως καταναλώνει το μίνι­μουμ των δυνάμεών του μέσα στη συμφωνική ορχήστρα, όπου τα κρουστά δεν πρωταγωνιστούν σχεδόν ποτέ.
Εντούτοις ο Γκία αρνείται, με την απόλυτα ελεύθερη και σκανδαλωδώς άνετη συμπεριφορά του, κάθε δέσμευση που επιβάλ­λει η λιγοστή δουλειά του, όταν δεν είναι απολύτως αναγκαία για να λειτουργήσει σωστά η ορχήστρα. Ωστόσο, αυτό το μίνι­μουμ αναγκαίο το προσφέρει με απίθανη συνέπεια και ακρί­βεια. Ποτέ και σε καμιά περίπτωση η ορχήστρα δεν παθαίνει «ατύχημα» εξαιτίας του. Ο Γκία είναι ο τέλειος εργάτης και, μα­ζί, ο πλήρης άνθρωπος, που έχει κάνει βίωμα την πρόταση του Γκόρκι για την αντικατάσταση της καταναγκαστικής ηθικής απ’ την επιβεβαιωτική της ελευθερίας αισθητική: η ίδια η ζωή του είναι ένα έργο τέχνης, κι απ’ αυτή την άποψη πραγματώνει την απαίτηση του Nietzsche για το «αισθητικώς ζην».

Για αυτούς τους λόγους, ο υπέροχος Γκία είναι καταδικασμένος σε θάνατο. Καθώς αδυνατεί απ’ τη φύση του να γίνει γρανάζι, τα γρανάζια, που κινούνται με την ακρίβεια (αλλά και την «α­πάθεια») ωρολογιακού μηχανισμού (το τελευταίο πλάνο τής ταινίας είναι απολύτως εύγλωττο), θα τον συντρίψουν στο τέ­λος – όχι από απανθρωπιά, αλλά από κατασκευαστική αδιαφο­ρία για τα ανθρώπινα. Άλλωστε, ο Γκία θα πεθάνει σε αυτοκινητικό δυστύχημα· δηλαδή θα τον σκοτώσουν το καλοκουρδισμένο σύστημα και οι σηματοδότες που κάποιος τους ελέγχει για λογαριασμό όλων και ερήμην των επιθυμιών του ποιητή-πεζού.
Πρέπει να τονιστεί ιδιαίτερα πως τον Γκία δεν τον σκοτώνει η σοσιαλιστική γραφειοκρατία, αλλά η απανθρωπιά της «οργα­νωμένης ζωής», κι απ’ αυτή την άποψη θα μπορούσε θαυμάσια η ιστορία της ταινίας να τοποθετηθεί όπου υπάρχει φανερός ή λανθάνων καταναγκασμός. Ακόμα πιο σωστά, τον Γκία τον σκοτώνει η πρόωρη γέννησή του μέσα σ’ έναν κόσμο στον ο­ ποίο οι θεσμοί και οι νόμοι προϋπάρχουν του συγκεκριμένου α­τόμου, που καλείται να τους αποδεχθεί ερήμην των υπαρξια­κών του αναγκών.
Γίνεται φανερό απ’ τα παραπάνω πως το Ήταν ένας τραγουδι­στής κότσυφας είναι μια σύγχρονη τραγωδία με την πιο πλήρη και απόλυτη έννοια· μια τραγωδία, ωστόσο, με ρίζα σαιξπηρική και όχι ελληνική: αυτό που λέμε Μοίρα, κατονομάζεται με σα­φήνεια και είναι τάξεως κοινωνικής και όχι μεταφυσικής.

Το Βήμα, 23.10.1979

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

w

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Blog στο WordPress.com.

ΠΑΝΩ ↑

Αρέσει σε %d bloggers: