Γυναίκα ή Γυναίκες του Νίκου Κολοβού | Η Γυναίκα στον Κινηματογράφο, Εκδόσεις Αιγόκερως

Η γυναίκα ως είδωλο έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον για τη θεωρία, την κριτική και την κοινωνιολογία του κινηματογράφου. Με τον όρο αυτό δεν εννοούμε μόνο την προβεβλημένη γυναίκα ηθοποιό, τη σταρ, αλλά τη γυναίκα γενικά ως στοιχείο της αναπαράστασης και της μυθοπλασίας. Ανεξάρτητα απ’ το είδος της ταινίας, το περιεχόμενο και την έκταση του ρόλου, τη διασημότητα του ατό­μου που τον υποδύεται, τη φυσιογνωμική ή σωματική κατασκευή.

Ως είδωλο προς στιγμήν εννοούμε μόνο την εικονική και ηχητι­κή αναπαραγωγή του υποκειμένου (προσώπου, ηθοποιού) πάνω στο αρνητικό, κι όχι την κοινωνιολογική του διαμόρφωση. Την εμφάνιση και λειτουργία του κατά την προβολή της ταινίας, κι όχι την προφιλμική του κατάσταση (που υπάρχει οπωσδήποτε) ή τη μεταφιλμική του ανάπτυξη (που οπωσδήποτε επακολουθεί). Η τελευταία αυτή ανήκει θεματολογικά κι εξετάζεται στο κεφάλαιο εκείνο της κοινωνιολογίας του κινηματογράφου που ερευνά τη σχέ­ση του κοινού με τον κινηματογράφο, κι ειδικότερα ακόμη στην ανάλυση του σταρ σύστεμ.

Το είδωλο της γυναίκας στον κινηματογράφο δεν είναι ποτέ η αναπαραγωγή του πραγματικού. Ανήκει κι αυτό στο χώρο του «φαντασιακού σημαίνοντος». Ο κινηματογράφος είναι «μια τεχνι­κή του φαντασιακού», όπως γράφει ο Κριστιάν Μετς. Με διπλή έννοια. Όπως τον ανακάλυπτε ο Εντγκάρ Μορέν στο βιβλίο του «Ο κινηματογράφος ή ο φαντασιακός άνθρωπος». Ή όπως θα τον πρότεινε ο Ζακ Λακάν σε μια ειδική έρευνά του για τη διαμόρφω­ση της ανθρώπινης συνείδησης. Το φαντασιακό σε αντίθεση με το συμβολικό (Metz 1977, 10).

Στην οθόνη δεν εκδηλώνεται το σώμα, η φυσιογνωμία, η χειρο­νομία της επώνυμης ή ανώνυμης γυναίκας που κινηματογράφησε ο σκηνοθέτης, αλλά η εικόνα της. Εικόνα που αποτύπωσε η κάμερα από ορισμένη θέση, σ’ ορισμένο χώρο, κάτω από ορισμένες συνθή­κες φωτισμού. Εκείνη που βλέπει ο θεατής να προβάλλεται σε  κίνηση από μία ορισμένη πάλι θέση. Έτσι, το είδωλο της γυναί­κας είναι η αντίληψη της κινούμενης εικόνας της από το θεατή, όχι η πραγματική της, φυσική και κοινωνική ατομικότητα.

Στη μελέτη και έρευνά μας όταν θα γράφουμε «γυναίκα», θα αναφερόμαστε ακριβώς στο «είδωλο». Σε μια πλασματική ιστορι­κή, ιδεολογική και αισθητική κατασκευή. Ένα πολιτιστικό ον που διαμόρφωσε με επιμονή κι εχθρότητα η δυτική κοινωνία μέσα από μια σειρά λόγων και θεσμών. Απ’ τον επιστημονικό λόγο που θεμελίωσε τη βιολογική διαφορά της απ’ τον άνδρα, ως τη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο που την υιοθέτησαν, για να δώσουν μακροβιότητα στη μυθοπλασία τους. «Δεν υπάρχει μύθος χωρίς μία πριγκίπισσα που πρόκειται να παντρευτεί ή μια μά­γισσα που πρόκειται να κατανικηθεί, ούτε κινηματογράφος χωρίς την έλξη της εικόνας που πρόκειται να ιδωθεί…» (De Lauretis 1984, 5). Απ’ τον αυστηρό περιοριστικό ηθικό λόγο που έχει υπαγορευτεί απ ’ την πατριαρχική εξουσία, ως τον ιδεολογικό λό­γο που έχει οργανωθεί με βάση την πατριαρχική κυριαρχία. Η γυναίκα ως αποτέλεσμα της σύμφυρσης αυτών των δεσποζόντων, επιτακτικών λόγων είναι κάτι «διαφορετικό-απ’-τον-άνδρα». Παραγωγός μητέρα-φύση, πηγή της σεξουαλικότητας, τόπος της ανδρικής επιθυμίας, σημείο αρνητικής αξίας, διαφορά και αντικεί­μενο κοινωνικής ανταλλαγής των ανδρών (De Lauretis ibid, 19). Οι τελευταίοι αυτοί την αποκτούν, την εγκαταλείπουν, τη μετα­βιβάζουν. Ανταλλάσσουν τον πόθο τους με την ανεξάντλητη σεξουαλικότητά της. Προχωρούν και επεμβαίνουν σε βασικούς κοι­νωνικούς θεσμούς, όπως η οικογένεια, και κοινωνικές ανάγκες, όπως η αναπαραγωγή του είδους με όργανο τη γυναίκα. Η γυναί­κα είναι ό,τι την έχουν πλάσει οι άλλοι λόγοι και οι άλλες αναπα­ραστάσεις. Επίσης μια σειρά κοινωνικών συνθηκών. Μια κατα­σκευή που έχει επενδύσει και αποκρύψει μέσα στους αιώνες την ταυτότητά της.

Αντίθετα, με τον όρο «γυναίκες» θα αναφερόμαστε σε πραγμα­τικά ιστορικά άτομα. Υλικά και χρονικά υπαρκτά. Παρ ’ όλη την πολιτιστική (και άρα συμβολική) επικάλυψή τους. Οι γυναίκες μέ­σα στην πυκνή σιωπή ή τον περιορισμό έκφρασης που τους επέβαλε η δυτική κοινωνία, έχουν κρατήσει το δικό τους λόγο. Όπως έχουν ακόμη το δικό τους σώμα και την ιδιαίτερη αξίωσή  τους στην ιστορία. Ο κινηματογράφος, γνήσιο πολιτιστικό γεγο­νός της κοινωνίας αυτής, συνέβαλε ποσοτικά και ποιοτικά σ ’ αυτή τη γοητευτική διαστροφή της εικόνας τους. Συνέπραξε μεθοδι­κά στη μείωση του κοινωνικού κι ιστορικού ρόλου τους. Εκτός από εξαιρέσεις. Αυτές οι τελευταίες μας ενδιαφέρουν το ίδιο όπως ο κανόνας. Γιατί αποδεικνύουν ότι ο κινηματογράφος μπο­ρεί να αναστραφεί και να αποκαταστήσει την εικόνα και την ύπαρξή τους, την ιστορική θέση και το ισότιμο σώμα τους.

Σκοπός αυτής της μελέτης είναι να καταδείξει τους μηχανι­σμούς αυτής της κινηματογραφικής προβολής, δόξας και φθοράς μαζί της «γυναίκας», και να αναδείξει τα σημεία αντίστασης των «γυναικών». Τη δυνατότητα ανεύρεσης και άρθρωσης των δικών τους λόγων μέσα απ ’ τη σύνταξη και συσπείρωση όλων των άλ­λων κυρίαρχων λόγων.

Οι ψυχαναλυτές, γράφει η Luce Irigaray (Heath 1981, 186, 193), υποστηρίζουν ότι το μασκάρεμα (masquerade), η μεταμφίε­ση, ο καλλωπισμός, ανήκει στη γυναίκα. Αντιστοιχεί στην ενδό­μυχη δική της επιθυμία να μοιραστεί την επιθυμία του άνδρα. Θυσιάζοντάς την ή υποβιβάζοντάς την, υποτάσσοντάς την στην ιδιό­τητα της θηλυκότητας (femininity). Μ’ άλλα λόγια η γυναίκα πι­στεύει ότι δεν της είναι αρκετή η φυλική της κατάσταση, αλλά ότι πρέπει να «γίνει μια γυναίκα», επιθυμητή απ’ τον άνδρα. Άσχε­τα απ’ τη δική της επιθυμία. Ενώ ο άνδρας δεν έχει παρά να πραγματώσει την αρσενική του φύση, η γυναίκα πρέπει να γίνει κανονική, να «μασκαρευτεί» με τη θηλυκότητά της. Να γίνει ακριβώς η αναπαράσταση της επιθυμίας του άνδρα και η απουσία ή η απόκρυψη της δικής της επιθυμίας.

Ο κινηματογράφος επιβεβαιώνει το μασκάρεμα της γυναίκας. Πλάθει ακατάπαυστα την εικόνα των γυναικών ως «η γυναίκα». Ιδιαίτερα ο κλασικός αφηγηματικός κινηματογράφος αποτελεί ένα μηχανισμό διευκόλυνσης αυτής της δωρεάν στέρησης ή ανταλ­λαγής θέσεων. Της παράδοσης μιας ψεύτικης γυναικείας εικόνας στο βλέμμα και την επιθυμία του άνδρα. Με αντάλλαγμα τη συμ­βολική ύπαρξή της. Η γυναίκα σημειώνεται ως η πρώτη «ανταλ­λακτική αξία των ταινιών στον κινηματογράφο». Οι γυναίκες εν­σωματώνονται μέσα σε μια σημαίνουσα πρακτική, όπως ο κινη­ματογράφος, που λειτουργεί για να αποδείξει ότι η γυναίκα απο­κτά αυτογνωσία μέσω του άνδρα κι εκείνος τη δική του μέσω της δράσης που ασκεί πάνω σ ’ αυτήν.

Για τη (λακανική) ψυχαναλυτική θεωρία η κάθε ταύτιση είναι μία ταύτιση με ένα σημαίνον. Το υπέρτατο σημαίνον είναι ο φαλ­λός, γιατί ακριβώς είναι «το σημαίνον της επιθυμίας του Άλ­λου». Για τον άνδρα η γυναίκα «συνιστά το σημαίνον της επιθυμί­ας του, δηλαδή το φαλλό»1. Για τη γυναίκα που αντιλαμβάνεται αυτή την κατεύθυνση και θέση του άνδρα, δεν μένει άλλη εκδοχή απ’ το να αποδεχθεί τον προσδιορισμό της ως φαλλού, ως αντι­κειμένου της ανδρικής επιθυμίας να υπάρξει σ’ αυτήν. Να βιώσει ως φαλλός. Ξεχνώντας, απορρίπτοντας τη δική της υπόσταση από ανάγκη να υπάρξει μέσα στον κύκλο της επιθυμίας.

Ανταλλάσσει τη θέση της μ’ εκείνο που ο άνδρας μέσω της επιθυμίας του προβάλλει πάνω σ’ αυτήν. Η φαλλική επιθυμία του άνδρα γίνεται ανάστροφα και δική της επιθυμία για να διαφυλάξει αντίκρυ της το βλέμμα και το σώμα του άνδρα. Ο Λακάν έγραφε ακριβώς: «Η γυναίκα θα απορρίψει ένα ουσιώδες μέρος απ’ τη θηλυκότητά της, δηλαδή όλα τα δικά της σύμβολα στο μασκάρεμα, για να γίνει ο φαλλός, δηλαδή το σημαίνον της επιθυμίας του Άλλου. Αυτός είναι ο λόγος που δε θέλει να είναι ταυτόχρονα επιθυμητή και αγαπημένη. Αλλά βρίσκει το σημαίνον της δικής της επιθυμίας στο σώμα εκείνου στον οποίον απευθύνεται το αί­τημά της για αγάπη» (Heath ibid).

Ο κινηματογράφος έπαιξε τον τεχνικό ενδιάμεσο του μασκαρέματος της γυναίκας και ένα είδος διαχειριστή αυτής της «οικονο­μίας» του φαλλού. Ολόκληρος ο μηχανισμός αναπαράστασής του περιστρέφεται γύρω από παραλλαγές μιας τέτοιας «μασκαρεμένης» εικόνας της γυναίκας. Όπου η θηλυκότητα είναι παραγωγή, προϊόν της επιθυμίας του άνδρα και όχι της δικής της αυθεντικό­τητας. Ό,τι είχε καταθέσει η Βιρτζίνια Γουλφ για τα γυναικεία πρόσωπα της λογοτεχνίας (Γουλφ 1988, 95). Ο Ζακ Σικλιέ ση­μείωσε ότι «δεν εμφανίζεται το ακριβές πρόσωπο της γαλλίδας γυναίκας στην οθόνη, αλλά απλά η σύλληψη που έχουν γι’ αυτήν οι άνδρες» (Siclier 1957, II). Η γυναίκα είναι αποτέλεσμα που διαμορφώνει εκείνος στο πλαίσιο αυτής της ανταλλακτικής οικο­νομίας του φαλλού. Η γυναίκα αποτελεί το σημαίνον του φαλλού, αλλά αποδέχεται κι η ίδια αυτή τη συμβολική μοίρα. Ως ερωμένη, ως ερωτική λεία, ως αντίπαλος, ως αποδέκτρια βιαιότητας, αλλά και ιδιάζουσας προστασίας, ως σκάνδαλο, σημείο αντιλεγόμενο, ή ως απορριπτέο αντικείμενο. Η άποψη αυτή της ψυχαναλυτικής θεωρίας σε καμία άλλη κοινωνική επίσταση δε βρίσκει τέτοια εφαρμογή. Ολόκληρος ο κλασικός αφηγηματικός κινηματογράφος αρθρώνεται πάνω σ ’ αυτή τη σημαίνουσα οικονομία του φαλλού.

Σκοπός αυτής της μελέτης είναι να καταδείξει αυτή την εφησυχαστική και γοητευτική μαζί κατάσταση που διέπλασε και συντή­ρησε συστηματικά ο κινηματογράφος. Όχι τόσο για να την ανα­τρέψει, όσο για να την εκθέσει. Η πρακτική ενός αιώνα περίπου δεν είναι εφικτό να ακυρωθεί μ’ ένα γραπτό κείμενο. Η Μαίρη Πίκφορντ είναι το πρώτο ίσως θύμα αυτού του μασκαρέματος στο Poor, little, rich girl του Μωρίς Τουρνέρ. Η Λίλιαν Γκις στο Σπα­σμένο κρίνο (1919) του Γκρίφφιθ είναι ένα απ’ τα επόμενα. Η Κατρίν Ντενέβ στο Τελευταίο μετρά (1980) του Τρυφφώ, η Κάθλιν Τέρνερ στην Τιμή των Πρίτζι (1985) του Χιούστον επανα­λαμβάνουν τον ίδιο ρόλο. Τα παραδείγματα της «γυναίκας» στην ιστορία του κινηματογράφου είναι χιλιάδες. Ολόκληρο το σταρ σύστεμ απ’ τη δεκαετία του ’20 ως σήμερα κατέστησε διαδοχικά τη γυναίκα «είδωλο», «πρότυπο», «πεδίο ταυτίσεων» (Campari 1985, 6). Θεοποίησε ως ένα βαθμό τη γυναίκα, όπως την περιγράψαμε προηγούμενα. Μας ενδιαφέρει να ανεύρουμε, να περιγράψουμε και ν’ αναλύσουμε τις περιπτώσεις των «γυναικών» που επέζησαν και κινήθηκαν μέσα στον ίδιο εκθαμβωτικό κι ισοπεδωτικό μαζί χώρο. Γιατί έτσι θα φανεί αν είναι πιθανός ένας άλλος κινηματογράφος των «γυναικών». Ή τουλάχιστον μια θεώρηση του κινηματογράφου απ’ τη θέση των «γυναικών» και όχι απ’ τη δεσμευτική και μειονεκτική θέση της «γυναίκας» που έχει εκούσια «μασκαρευτεί».

Πηγή: Η Γυναίκα στον Κινηματογράφο του Νίκου Κολοβού, Εκδόσεις Αιγόκερως

1. ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΥ 2. ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑΣ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΥ ΚΑΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΤΑΙΝΙΑΣ ΜΙΚΡΟΥ ΜΗΚΟΥΣ 3. ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΝΤΟΚΙΜΑΝΤΕΡ 4. ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΜΟΝΤΑΖ (Εκμάθηση Adobe Premiere). 

Πληροφορίες- δηλώσεις ενδιαφέροντος- Εγγραφές στο e-mail schoolofcinemagr@gmail.com και στο τηλέφωνο 6944143564.

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Γυναίκα ή Γυναίκες του Νίκου Κολοβού | Η Γυναίκα στον Κινηματογράφο, Εκδόσεις Αιγόκερως

Add yours

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.

Blog στο WordPress.com.

ΠΑΝΩ ↑

Αρέσει σε %d bloggers: