Βρέχει στις ταινίες του Ταρκόφσκι; Αντρέι Ρουμπλιόφ (1966) Το Νερό του Ουρανού | από το βιβλίο Αντρέι Ταρκόφσκι, μια ξενάγηση στο έργο του | του Antoine de Baecque

Το Νερό του Ουρανού

Δεν βρέχει συχνά στις ταινίες του Ταρκόφσκι. Ούτε η ψιχάλα, ούτε ο κατακλυσμός συμμετέχουν πραγματικά στον κόσμο του. Περισσότερο μας δείχνει τη φύση μετά τον κατακλυσμό, τη γη που είναι ήδη μουσκεμένη, υγρή.

Σεμινάριο Σκηνοθεσίας Κινηματογράφου 2019

ROMA 2018 του Αλφόνσο Κουαρόν η καλύτερη ταινία του 2018 , από τις συγκλονιστικότερες του 21ου αιώνα | του Γιάννη Καραμπίτσου

Ρόμα (2018) του Αλφόνσο Κουαρόν | αναλυτική παρουσίαση, trailer, η γνώμη των κριτικών

Πάτρα : Σεμινάριο Ιστορίας και Σκηνοθεσίας Κινηματογράφου “Κάντο όπως ο Μπέργκμαν”

Σύντομα θα ανακοινωθούν τα υπόλοιπα Σεμινάρια Κινηματογράφου του Σχολείου του Σινεμά της Αθήνας για το Έτος 2019.

Το νερό του Ταρκόφσκι, θα μπορούσαμε να πούμε, είναι βα­ρύ νερό, απ’ αυτό που μένει κλεισμένο μέσα στη γη, κι όχι νερό από τον ουρανό. Το υγρό στοιχείο, από τα Παι­δικά Χρόνια τον Ιβάν ως τη Θυσία, είναι καταγραμμένο στο οριζόντιο της γης, απαραίτητο στοιχείο για την ανα­ζωογόνηση των πάντων. Παρ’ όλ’ αυτά το νερό του ουρα­νού δεν είναι ένα ουδέτερο στοιχείο: η ίδια η σπανιότητά του συνθέτει ένα πολύτιμο χαρακτηριστικό. Δεν αποκα­λύπτει ποτέ μια ανώδυνη συζήτηση —«η βροχή και ο κα­λός καιρός»— αλλά υλοποιεί πάντοτε μια αποφασιστική στιγμή. Οι θόρυβοι της βροχής, που ακούγονται και ξε­χωρίζουν καθαρά, σχηματίζουν το παράξενο ηχητικό σκηνικό των ονείρων του Γκορτσάκοφ στη Νοσταλγία.

Αυτοί οι θόρυβοι είναι μια αισθητή ένδειξη ενός περάσματος, μιας πρόσκλησης σε εσωτερικό ταξίδι. To Stalker προσφέ­ρει επίσης ένα παράδειγμα αυτής της αποφασιστικής στιγ­μής όπου η βροχή ξεγυμνώνει τον ήρωα του Ταρκόφσκι.

Ο συγγραφέας, ο καθηγητής και ο Stalker, στη διάρ­κεια της τελευταίας σκηνής της Ζώνης, ακινητοποιούνται οριστικά μπροστά στο δωμάτιο των επιθυμιών. Μια φω­τεινή λάμψη γεννιέται πίσω τους, ενώ ένα παραπέτασμα βροχής πέφτει απαλά μπροστά από την ομάδα. Περικυκλωμένοι απ’ αυτές τις εξωτερικές εκδηλώσεις της σύγ­χυσης της ψυχής τους, ανάμεσα σε φως και νερό, δε θα προχωρήσουν άλλο πια, ακινητοποιώντας τα σώματά τους σ’ αυτό το τελικό πλάνο. Η βροχή εδώ δεν είναι μόνο απά­ντηση στο φως, αλλά επίσης αναγγέλλει ότι ο πίνακας ολοκληρώθηκε. Το νερό του ουρανού είναι φως και ευαγ­γελισμός.

Αυτή η διπλή θεματική παρεμβαίνει πάντοτε. Ο Αντρέι Ρουμπλιόφ προτείνει την πρώτη και την πιο όμορφη εκ­δοχή αυτού του υγρού αγγίγματος πάνω σε χρυσό φόντο. Ο Ρουμπλιόφ ξαναβρήκε τη δύναμη της δημιουργίας, η κά­μερα καταγράφει με λεπτομέρεια και για πολλή ώρα τις εικόνες του, συνθέτοντας έναν κόσμο σε κόκκινες και χρυ­σές αποχρώσεις. Τότε ακούγεται ο θόρυβος του κεραυνού και μερικές σταγόνες πέφτουν και λάμπουν πάνω στην ει­κόνα. Το χρυσάφι και το νερό του ουρανού, το φως και η βροχή φαίνονται ότι πάνε μαζί στον κόσμο του Ταρκόφσκι, κόσμο που λειτουργεί συχνά πάνω σ’ αυτούς τους δι­πλούς συνδυασμούς, τους απλούς και τους έμμονους. Η υγρότητα της γης απαιτεί όλη την γκάμα των καφέ και των πράσινων χρωμάτων το νερό του ουρανού πιο δια­κριτικό, πολύτιμο, είναι αντίθετα εισβολή του φωτός, των χρυσαφιών, σ’ έναν κόσμο από τους πιο σκοτεινούς που προτάθηκαν από ένα σύγχρονο σκηνοθέτη.

Έτσι, στο Αντρέι Ρουμπλιόφ, οι σταγόνες που πέφτουν στην τελευταία εικόνα αναγγέλλουν το τελευταίο πλάνο της ταινίας: μερικά άλογα, πίσω από τη βρόχινη κουρτί­να, παίζουν ειρηνικά. Ο Ταρκόφσκι συνδυάζει εδώ δυο από τις αγαπημένες του εικόνες- το Θεό-πατέρα της εικόνας και τα λευκά άλογα της αθωότητας— μέσα απ’ τη ζωντανή εισβολή του νερού του ουρανού. Γραμμή φωτός ανάμεσα σε δυο εικόνες, η βροχή είναι υπόσχεση γαλή­νης.

Η διακοπή της βροχής συνεπάγεται ένα διπλό επίπεδο στις ταινίες του Ρώσου σκηνοθέτη. Επίπεδο κατ’ αρχήν δομικό: η βροχή είναι ευαγγελισμός. Προετοιμάζει τον ήρωα για να αισθανθεί την αποφασιστική στιγμή, αποκα­λύπτει έναν τόπο, γίνεται προϋπόθεση ονείρου ή ανάμνη­σης. Η βροχή ενεργοποιεί μερικές στιγμές των ταινιών του Ταρκόφσκι, παρεμβαίνοντας σαν ένα μέσο εκτόξευσης ή επανεκτόξευσης της διήγησης ή των ονειροπολήσεων. Επί­πεδο στη συνέχεια αισθητικό: το νερό του ουρανού εμφα­νίζεται με τις ακτίδες του αγίου πνεύματος στους πίνακες του Ευαγγελισμού. Η βροχή αλλάζει και γίνεται χρυσή ακτίδα, όπως στη διάρκεια της ανάμνησης του Αλεξάντρ στη Θυσία.

Ο συγγραφέας ξαναζεί μιαν ευτυχισμένη εποχή: το σπί­τι στο οποίο θα κατοικήσει και που βλέπει για πρώτη φο­ρά, αποσπάται ακριβώς πίσω από ένα παραπέτασμα «βρο­χής και φωτός». Μέσα απ’ αυτή τη βροχή τη γεμάτη με φως ξαναγεννιέται στη μνήμη του Αλεξάντρ ο χώρος της χρυσής εποχής. Αυτές οι σπάνιες στιγμές εκδηλώνουν μια βίαιη ρήξη στην αισθητική του Ταρκόφσκι, μιας και ει­σάγουν ένα άγγιγμα από Φρα Αντζέλικο στον σκοτεινό κό­σμο της γης. Αιφνιδιαστικά, αυτό το θαυμαστό νερό θυ­μίζει στους ήρωες του Ταρκόφσκι, τους βουτηγμένους μέ­σα στη γη, πως ο ουρανός υπάρχει κι ότι μπορεί ν’ ανοί­ξει και να εξακοντίσει τις «βρόχινες ακτίδες» του.

Σ’ αυτόν τον κόσμο του με το αδύναμο φως, ο Ταρκόφσκι δημιούργησε αυτό τον υγρό ήλιο.

Η ευδαιμονία βρίσκεται λοιπόν, όπως φαίνεται, στην αλληλοσυμπλήρωση των δυο διαφορετικών μορφών του υγρού στοιχείου. Το νερό της γης είναι πανταχού παρόν, ανυπόκριτο στοιχείο προστασίας· το νερό του ουρανού εί­ναι πολύτιμο, σπάνια εκδήλωση ενός ευαγγελισμού. Η ολοκλήρωση του ήρωα του Ταρκόφσκι, γεννιέται από τη διασταύρωση του νερού της «Μάνας»(η γη) και του νερού του «Πατέρα»(ο ουρανός). Σκυμμένος πάνω στη γη, δέ­χεται τη βροχή σαν σημάδι επιλογής. Ο Κρις Κέλβιν στο Solaris, λίγο πριν εγκαταλείψει τη γη, επικοινωνεί μ’ αυτό το χωρισμένο στα δυο νερό. Βυθίζει για πολύ ώρα τα χέ­ρια του στο νερό της λίμνης που είναι γύρω απ’ το σπίτι του, μετά αφήνεται να μουσκευτεί απ’ τη βροχή, καθαρί­ζοντας για τελευταία φορά το σώμα του με το νερό του φωτός πριν να αναζωογονηθεί στο νερό της γης. Το ίδιο και ο Αντρέι Ρουμπλιόφ· είχε ήδη ζήσει την αναγεννητική εμπειρία αυτής της διπλής επαφής: ενώ είναι ξαπλωμένος πάνω στη λάσπη, πέφτει απάνω του μια καταρρακτώδης βροχή. Τεντωμένος ανάμεσα σ’ αυτούς τους δυο πόλους, ο Ταρκόφσκι αναπτύσσει τα πρόσωπά του πάνω σε μια γη πλημμυρισμένη από νερό, κάτω από έναν υγρό ήλιο.

Ο ερχομός της βροχής είναι πάντοτε μια σημαντική στιγμή που δεν περνάει αδιάφορα, όπου η διήγηση οργα­νώνεται και προσανατολίζεται, όπου τα πρόσωπα και οι χώροι αποκαλύπτονται, όπου τα χρώματα φωτίζονται. Σπάνια η δομή ενός έργου έχει τόσο βαθιά αναφορά στα στοιχεία, στα αισθήματα που νιώθουν τα πρόσωπα απέ­ναντι στην ύλη. Η επιθυμία της αρμονίας με τη γη, που εμψυχώνει όλους τους ήρωες του Ταρκόφσκι, η κάθαρση μέσω του νερού, η θυσία μέσω της φωτιάς, όλες αυτές οι εκδηλώσεις παροξυσμού των αισθήσεων απέναντι στα στοιχεία, δεν είναι μόνο κάποιες εικόνες στιλ, αλλά οι­κοδομούν επίσης έναν κόσμο έμμονων ιδεών.

Ο Ταρκόφσκι αντιλαμβάνεται τις ταινίες του σαν αντι­στοιχία ανάμεσα σ’ αυτές τις στιγμές· ο χρόνος και ο χώ­ρος είναι θεμελιωμένοι ολοκληρωτικά πάνω στη συχνότη­τά τους ή στη διακοπή τους. Οι εμφανίσεις της βροχής προσδιορίζουν τον εσωτερικό ρυθμό του Αντρέι Ρου­μπλιόφ. Όλα αρχίζουν πίσω από ένα παραπέτασμα βρο­χής, όλα τελειώνουν με τον ίδιο τρόπο, πίσω απ’ αυτό το παραπέτασμα. Το νερό δεν άλλαξε, η παρουσία του είναι πάντοτε η έκφραση μιας αποκάλυψης, αλλά εκείνο που τροποποιήθηκε είναι το σκηνικό που το νερό πλημμυρίζει. Πίσω απ’ τη βροχή, στην αρχή της ταινίας, υπήρχε η υποκρισία· το τελευταίο πλάνο είναι αντίθετα υπόσχε­ση αρμονίας, οπτασία που δραπετεύει κρυφά από τον επί­γειο παράδεισο. Το παραπέτασμα βροχής εγγυάται την αξία αυτών των εικόνων. Ο Ταρκόφσκι, εισάγοντας το νε­ρό στην αφήγησή του, σηματοδοτεί την προσήλωση που έχει σε μια χρονική στιγμή ή σ’ ένα χώρο.

Τρεις μοναχοί περπατούν στην πεδιάδα. Τους χτυπά­ει μια βίαιη βροχή. Έτσι αρχίζει το Αντρέι Ρουμπλιόφ. Η εισβολή της βροχής βρίσκεται στην αρχή της διήγησης. Καταφεύγουν σ’ έναν αχυρώνα κι εκεί παρακολουθούν τα καμώματα ενός γελωτοποιού. Ο ένας απ’ αυτούς, ο Κύ- ριλ, καταδίδει το γελωτοποιό στην αστυνομία και έκτο- τε, σ’ όλη τη διάρκεια της ταινίας, θα κουβαλάει πάνω του αυτή την προδοσία σαν το προπατορικό αμάρτημα που ορίζει το διάβα του. Δεν θα’ χει άλλο σκοπό από τον εξαγνισμό. Η βροχή δεν είναι εδώ ένα απλό ανέκδοτο, αποκαλύπτει το χαρακτήρα μιας ύπαρξης. Μέσα απ’ αυ­τήν, το Αντρέι Ρουμπλιόφ ανοίγεται στην υποκρισία και στην προδοσία. Η ραγδαία βροχή αποτελεί η ίδια, προϋ­πόθεση της αποκάλυψης της ηθικής κατάστασης του κό­σμου που περιβάλλει το Ρουμπλιόφ, της κατάστασης που είναι καμωμένη από ζηλοφθονία και ταπεινότητες, που για πολύ καιρό θα τον εμποδίσει να ζωγραφίσει.

Το ίδιο και στη Νοσταλγία· η εισβολή της βροχής εί­ναι ο ίδιος ο όρος για το βύθισμα στο όνειρο και τον εσω­τερικό κόσμο. Οι σταγόνες του νερού που χτυπούν στο πα­ραθυρόφυλλο του δωματίου του Γκορτσάκοφ, αποτελούν τα μοναδικά ερεθίσματα για τη διάλυση του πραγματικού χρόνου, για να μπορέσει να διεισδύσει ο ήρωας, σταγόνα τη σταγόνα, στο χρόνο του ονείρου. Στο Αντρέι Ρουμπλιόφ η βροχή ενεργοποιεί τη διήγηση· στη Νοσταλγία συνεπά­γεται μια δυσλειτουργία του χρόνου. Η στιγμή που χωρί­ζει δυο σταγόνες νερού, άλλοτε μακρόσυρτη, άλλοτε γρή­γορη, θολώνει το συνηθισμένο κύλισμα του χρόνου, μετα­τοπίζει το πνεύμα στο χώρο και στο χρόνο, σε σχέση με την πραγματική ζωή, μετατόπιση που επιτρέπει να γεννηθεί το όνειρο. Η βροχή στον Ταρκόφσκι είναι κατ’ αρχήν υπόθεση χρόνου, ρυθμού. Είτε ραγδαία μπόρα, που προσανατολίζει βίαια τη διήγηση, στιγμή αποφα­σιστική που η μοίρα στροβιλίζεται, είτε σταγόνα-σταγόνα που καταργεί τα σημάδια, για να εισάγει σε μια άλλη χρονικότητα, χαρακτηριστική της βραδύτητας των ονείρων.

Το νερό του ουρανού ρυθμίζει τις ταινίες ακολουθώντας αυτά τα δυο επίπεδα, αυτό του θεατρινισμού και το άλλο της προοδευτικής αποσύνθεσης.

Ο Ταρκόφσκι καταγράφει μέσα απ’ αυτή τη διπλή παρέμβαση, με όρους δομής της ίδιας του της αφήγησης, τις δυο μεγάλες χρονικές μορφές της βροχής: την αιφνιδια­στική της μπόρας και την κανονικότητα του ψιλόβροχου.

Εδώ επίσης καταγράφει την ίδια την αίσθηση του ήρωα, απέναντι στο στοιχείο που βάζει τάξη στον κόσμο. Ο Ρώ­σος σκηνοθέτης επιμένει να είναι ο σκηνοθέτης των αισθή­σεων.

Η εμφάνιση της βροχής στον Ταρκόφσκι προσδιορί­ζει επίσης ένα χώρο. Το νερό του ουρανού μπορεί να είναι ένας προβολέας, ένας δείκτης υψωμένος πάνω σ’ έναν τό­πο. Ο Μπόρις, ο κατασκευαστής της καμπάνας στο Αντρέι Ρουμπλιόφ, προσπαθεί να βρει το ιδεώδες χώμα που θα του χρησιμέψει για το καλούπι. Περιπλανιέται μέ­ρες ολόκληρες. Ξαφνικά, κάτω από την μπόρα, πέφτει μέ­σα στον τέλειο πηλό, μέσα σ’ αυτή τη γη που ’γίνε τόσο εύφορη απ’ τη βίαιη εισβολή της βροχής. Χάρη στη μπό­ρα, όλος ο χώρος εστιάστηκε πάνω σ’ ένα συγκεκριμένο σημείο, στον τόπο που έψαχνε ο Μπόρις. Η βροχή απο­τελεί εδώ μεταφορά της αιφνίδιας αποκάλυψης. Το μήνυ­μα του σκηνοθέτη είναι προφανές: «Εμπιστέψου τις αισθή­σεις σου και θα βρεις το δρόμο σου», φαίνεται να ψιθυρί­ζει στο αυτί του νεαρού του ήρωα.

Ο άλλος χώρος που προσδιορίζεται από το νερό του ουρανού, είναι μετωπικός. Μόνο το παραπέτασμα της βρο­χής τον χαρακτηρίζει, καταλαμβάνοντας το πρώτο πλά­νο, και αφήνοντας να φαίνεται αμυδρά κάτι πέρα απ’ αυ­τό. Αυτό το παραπέτασμα είναι κατ’ αρχήν απροσπέλα-στο· στη συνέχεια προσδιορίζει ένα χώρο χωρισμένο σε δυο πλάνα: του πεδίου και του εκτός πεδίου. Οι τρεις άντρες του Stalker, στην τελευταία σκηνή της Ζώνης, βρί­σκονται στο χώρο του πεδίου· το δωμάτιο των επιθυμιών, απ’ την άλλη μεριά της βροχής, είναι εκτός πεδίου, χωρι­κή υλοποίηση του απαγορευμένου, άπιαστου χαρακτήρα

του. Το τελικό πλάνο του Αντρέι Ρουμπλιόφ εκπροσωπεί αντίθετα αυτό τον τόπο της ευτυχίας, μια άλλη μορφή — ευτυχισμένη αυτή μιας και διακρίνεται καθαρά— του δω­ματίου των επιθυμιών βρίσκεται μέσα στο πεδίο, πίσω απ’ το βρόχινο παραπέτασμα που ρίχνει εκτός πεδίου, ανά­μεσα στις αόρατες φιγούρες, τον κόσμο των ανθρώπων.

To Stalker και το Αντρέι Ρουμπλιόφ μέσα από το ίδιο φινάλε —ένα παραπέτασμα βροχής— παρουσιάζουν αντε- στραμμένες απόψεις. Το Αντρέι Ρουμπλιόφ αφήνει να φα­νεί μια αμόλυντη φύση, όπου παίζουν τ’ άλογα της θείας χάρης. To Stalker παρουσιάζει το δωμάτιο των επιθυμιών ουσιαστικά αόρατο. Από τη μια ταινία στην άλλη, το βλέμμα του Ταρκόφσκι διέσχισε αυτό το απλό παραπέ­τασμα της βροχής.

Mόνo το νερό του ουρανού λοιπόν, επιτρέπει, διασχί­ζοντας τον εύθραυστο χώρο που το υλοποιεί, μια θολή θέ­αση του θεϊκού. Μόνο το νερό του ουρανού, μέσα από τη συγκέντρωσή του σ’ ένα συγκεκριμένο σημείο, προσφέρει σε μια ύπαρξη την επιλογή.

Αυτές οι δυο μορφές της βροχής που πέφτει, το γραμ­μικό παραπέτασμα και η ογκώδης μπόρα, προσδιορίζουν και οι δυο ένα θρησκευτικό χώρο στο εσωτερικό της ίδιας της κοινωνίας των ανθρώπων. Το παραπέτασμα αφήνει να διακρίνουμε τον άλλο κόσμο, η μπόρα είναι σημάδι εκλο­γής.

Και στις δυο περιπτώσεις, το νερό του ουρανού, φω­τεινό σημάδι, καταγράφεται σε μια θεϊκή φαινομενολογία. Είναι εκδήλωση μιας μεταφυσικής της αγνότητας. Ο χώ­ρος και ο χρόνος του κόσμου του Ταρκόφσκι φέρνουν το θεϊκό αποτύπωμα, αλλά αυτό το σημάδι εντυπώνεται μόνο χάρη στο υγρό στοιχείο. Αυτή η ποίηση του νερού, του νερού που λιμνάζει, που κυλάει ή που πέφτει, παραμένει αναμφίβολα η πιο όμορφη επιτυχία του Ρώσου σκηνοθέ­τη. Το έργο του είναι πριν απ’ όλα ένα μεγάλο ποίημα απο­τυπωμένο στην ύλη.

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Google photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Δημιουργήστε ένα δωρεάν ιστότοπο ή ιστολόγιο στο WordPress.com.

ΠΑΝΩ ↑

Αρέσει σε %d bloggers: