Παρίσι-Τέξας Wim Wenders Η ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ του Αχιλλέα Κυριακίδη

Παράλογα ή λογικά τα μυστικά του σινεμά είναι και αυτά εικόνες.

Ανδρέας Εμπειρίκος

Σεμινάρια Σκηνοθεσίας, Ιστορίας Κινηματογράφου και Δημιουργίας Ντοκιμαντέρ στο Σχολείο του Σινεμά για το έτος 2019: Παρουσίαση-Ανοιχτό Μάθημα την Κυριακή 27.1.2019 στις 16.00

 

paris_texas 00

Παρίσι, Τέξας είναι ένα σημείο του ορίζοντα. Είναι το σημείο της αφετηρίας, αλλά και του τερματισμού. Ο ήρωας της ταινίας θαρρεί, σαν τους παλιούς θαλασσοπόρους, πως οδοιπορεί σ’ ευθεία γραμμή, ενώ η αλήθεια είναι εντελώς δια­φορετική, αφού τα πάντα σ’ αυτή την αχανή επιφάνεια υπακούουν σ’ έναν αδέκαστο νόμο σφαιρικότητας -τα πάντα σχηματίζουν κύκλους. Ο Ων υπήρξε Hv και θα είναι ο Ερχόμενος. Ο Τράβις ξεκινάει απ’ το μηδέν, και εις το μηδέν απελεύσεται.

Παρίσι, Τέξας είναι μια μικρή φωτογραφία στα χέρια του Τράβις. Είναι ένα ιδιωτικό, περιφραγμένο κομμάτι ζωής. Είναι οι πρώτες λέξεις στα χείλια του νεότοκου Τράβις. Είναι η σκοτεινή μήτρα απ’ την οποία ο Τράβις αναδύεται, σε μια δεύτερη προσπάθεια ν’ ανακτήσει κάτι απ’ το χαμένο έδαφος. «Χαμένο έδαφος»… Τι ειρωνεία! Ο Harry Dean Stanton εμφανίζεται χαμένος ο ίδιος στη μέση της ερήμου, στην αρχή της ταινίας. Μοιάζει σαν τον Ιησού μετά τη μάχη με τον Σατανά· ή σαν έναν απευθείας απόγονο των Searchers του John Ford· ή σαν να επέζησε ως εκ θαύμα­τος από μια πεκινπαϊκή εκατόμβη. Πραγματικά σύνορα είναι τα σύνορα με το Μεξικό, λένε οι Αμερικανοί. Έχει χυ­θεί αίμα γι’ αυτά τα σύνορα. Ο Τράβις προσπερνάει το γεράκι που αδιαφιλονίκητα δεσπόζει στο χαμένο τοπίο, ει­σέρχεται στον ενεστώτα του.

Παρίσι είναι ένα στίγμα στην καρδιά του Τέξας. Εκεί έχει τοποθετήσει ο Τράβις τον πρώτο έρωτα των γονιών του, τη σύλληψή του, την εκ του μηδενός ύπαρξη. Πρώτο πλάνο της ταινίας: το μηδέν, όπως δεν έχει κινηματογραφηθεί ποτέ. Ύστερα η μονάδα, ο Τράβις. Η συνέχεια είναι απλή αριθμητική, αλληλουχία.

Ο Wenders δημιουργεί τον Τράβις όπως ο πατέρας το παιδί. Η καλλιτεχνική δημιουργία ταυτίζεται με τη ζωογόνο ερωτική πράξη. Με τη σειρά του, ο Τράβις (ανα)δημιουργεί το δικό του έργο: την (ανα)σύνθεση της οικογένειας. Στο τέλος της ταινίας, ο Τράβις ταυτίζεται με τον Wenders. Και οι δύο έχουν φτάσει στο σημείο όπου μπορούν ν’ αφήσουν το έργο τους να ζήσει μόνο του. Σαν τον καλλιτέχνη την επομένη της δημιουργίας, ο Τράβις, που έχει υποκα­τασταθεί πια απ’ τον γιο του, παρακολουθεί από απόσταση τον μαγικό εναγκαλισμό μάνας και γιου. Σαν έτοιμος από καιρό, αποσύρεται. Ο Τράβις ξαναγίνεται μονάδα, φθίνει προς το μηδέν. Ο ρόλος τού δημιουργού του είναι ν’ απο­συρθεί κι αυτός. Τελευταίο πλάνο της ταινίας, ένας αυτοκινητόδρομος, το ίδιο αχανής όσο και η εν αρχή έρημος, και μια διαφήμιση που σηματοδοτεί αθελά της (;) ολόκληρη την ταινία: «Together we make it happen»…

To Παρίσι, Τέξας δεν είναι μια ταινία πάνω στο όνειρο. Ο Wenders μιλάει για τα ίδια πράγματα -για τη νοσταλγία, τη μνήμη- ξεκινώντας απ’ τον αντίποδα του Tarkovski, την πρωτοκαθεδρία των αισθήσεων. Αντίθετα με τα μεταφυσι­κά οράματα του Tarkovski, στην ταινία του Wenders δεσπόζουν το ορατό, το απτό.

Όλα στην ταινία μυρίζουν χώμα. Το Παρίσι, Τέξας είναι η αποθέωση του ρεαλισμού, νοούμενου όχι ως την «πιστή» ανασύνθεση μιας λίγο-πολύ κοινής πραγματικότητας δίκην φωτοτυπίας, αλλά ως προς τον τρόπο μιας θέασης του κόσμου που, χωρίς να παύει στιγμή να είναι καλλιτεχνική (δηλαδή υποκειμενική), δεν έχει ανάγκη να προσφύγει στο άλλοθι του ονείρου ή στην πανάκεια των ψευδαισθήσεων.

Το Παρίσι, Τέξας είναι μια ταινία πάνω στο χρόνο. Είναι μια ταινία για το μέλλον ως φυσικό απότοκο του παρελθό­ντος. Είναι μια ταινία για το παρελθόν -η μοναδική ταινία για το παρελθόν που δεν έχει ούτε ένα φλασμπάκ, ούτε μία ανάμνηση. Είναι η αντίστροφη ταινία του Πολίτη Κέιν. Εκεί, η πλήρης ανυπαρξία μέλλοντος (η ταινία αρχίζει όταν ο Κέιν είναι πια νεκρός) οδηγεί την αφήγηση, μέσα από υποκειμενικές μαρτυρίες, στην εξερεύνηση αυτού που αποτέλεσε το προοίμιο του αρκτικού θανάτου: της ζωής του Κέιν. Εδώ, το παρελθόν αντικειμενικοποιείται. Οι αναμνή­σεις του Τράβις δεν αναφύονται έσωθεν -συντηρούνται από μια μικρή φωτογραφία ή του επιβάλλονται από οθόνης, μέσω μιας άτεχνης, οικογενειακής κινηματογραφικής ταινίας, στο σπίτι του αδελφού του. Ο μεγάλος απολογητικός μονόλογος του Τράβις μπροστά σ’ ένα πανούργο γυαλί-καθρέφτη εκφέρεται από τον ίδιο σε τρίτο πρόσωπο.

Πάνω απ’ όλα, το Παρίσι, Τέξας είναι μια ταινία για την επικοινωνία. Υπ’ αυτήν την έννοια, είναι η φυσική συνέχεια μιας άλλης σημαντικής ταινίας του Wenders, της «Στο πέρασμα του χρόνου» (1976). Εκεί, ένας επισκευαστής μηχανών κινηματογραφικής προβολής περιμαζεύει από μια λίμνη έναν γλωσσολόγο, και μαζί οδοιπορούν σ’ ένα εξίσου ερη­μικό τοπίο (τη σύγχρονη Γερμανία), προσπαθώντας να επικοινωνήσουν μεταξύ τους, αλλά και με τους άλλους. Εδώ, ένας κατασκευαστής διαφημιστικών πινακίδων περιμαζεύει τον χαμένο αδελφό του από τα σύνορα της ερημιάς. Τέ­ξας, λοιπόν, υπάρχει παντού, ακριβώς γιατί οροθετεί την επικοινωνία με την έλλειψη ή την άρνηση επικοινωνίας, την κοινωνικότητα με την απομόνωση, τον έρωτα με το θάνατο. Παρίσι (Τέξας), Ευρώπη, Αμερική.  Και λοιπόν; Ένας γερ­μανός σκηνοθέτης εγκαταλείπει τις πόλεις και, σαν την Αλίκη, ξαναγυρίζει στις πηγές των θαυμάτων, εκεί όπου ο μύθος συντηρείται ζωντανός, στις πηγές της τέχνης του.

Ο Τράβις αποφασίζει να ξαναρχίσει να επικοινωνεί, όπως κάποτε πήρε την απόφαση να αποκοινωνικοποιηθεί· δη­λαδή, να πάψει να επικοινωνεί. Βρίσκεται ξανά στο σημείο μηδέν πρέπει να μάθει απ’ την αρχή να τρώει, να μιλάειΠρέπει να μάθει απ’ την αρχή να φοβάται. Κάθεται στο πίσω κάθισμα του αυτοκινήτου που του προσφέρει μια οιονεί προστασία, αρνείται να μπει στο αεροπλάνο για να μην «εγκαταλείψει το έδαφος». Πρέπει να μάθει απ’ την αρχή να επικοινωνεί με τον αρχέγονο τρόπο (τη χειρονομία, το βλέμμα, την αγκαλιά), αλλά και μ’ αυτόν που επιτρέπει ή ορίζει η σύγχρονη τεχνολογία. Η επικοινωνία με το παρελθόν του γίνεται μέσω του κινηματογράφου η επικοινωνία με τον γιο του αρχίζει δειλά-δειλά να αποκαθίσταται με βλέμματα -ο ένας απέναντι στον άλλον, στις δύο όχθες της ασφάλτου που τη διατρέχουν αυτοκίνητα. Ένας τρελός (;) πάνω σε μια γέφυρα προειδοποιεί σαν τον προφήτη τα αυ­τοκίνητα που περνούν από κάτω με την ιλιγγιώδη ταχύτητα της αδιαφορίας. Ο Τράβις τον πλησιάζει, τον φοβάται λίγο, αισθάνεται την υπόγεια συγγένεια, του χαρίζει ένα ανεπαίσθητο ενθαρρυντικό χάδι.

Σιγά-σιγά, ο Τράβις ενσωματώνεται στο τεχνολογικό παιχνίδι. Πείθεται απ’ τον γιο του για την αναγκαιότητα του ουόκι-τόκι, όταν αυτό αποδεικνύεται σωτήριο για την ανεύρεση της χαμένης μητέρας: «Εγώ σ’ το ’λεγα πως αυτά δεν εί­ναι παιχνίδια.» Προηγουμένως, μέσα από το ουόκι-τόκι, ο γιος θα περιγράφει στον πατέρα την εκ του μηδενός δημι­ουργία του σύμπαντος. Κι αργότερα, ο Τράβις θ’ αφήσει στον γιο του τις υποθήκες της αγάπης του σ’ ένα μαγνητοφωνημένο μήνυμα. Π επικοινωνία δεν είναι πια ζωντανή -αλλά τι είναι πια ζωντανό και τι ωφελεί στο κάτω- κάτω, όταν τα πάντα μπορούν ν’ αναπαραχθούν, να μετατοπιστούν χρονικά, να συρρικνωθούν, να εκταθούν; Ο Τράβις ξαναγυρίζει σε μια ζωή όπου το αίσθημα, η μνήμη, η επιθυμία και η απόλαυση έχουν υποταγεί σε μια αδιανόητη τε­χνολογία. Η ίδια αυτή τεχνολογία, έχοντας λύσει όλα τα επί Γης προβλήματα, εξακοντίζει τον άνθρωπο στο Διάστημα. Το θέμα της επικοινωνίας με εξωγήινα όντα έχει προ πολλού τεθεί και σχεδόν εξαντληθεί από την αμερικανική κι­νηματογραφία. Η επιλογή του Χιούστον ως της πόλης όπου θα παιχτεί η τελευταία (;) πράξη του μελοδράματος, δεν είναι διόλου τυχαία. Η μάνα κι ο γιος αγκαλιάζονται και στροβιλίζονται μπροστά στην τζαμαρία του δωματίου τού ξε­νοδοχείου, στον 15ο όροφο, κι είναι σαν να χορεύουν στο Διάστημα, την ίδια ώρα που ο Τράβις, άνω θρώσκων, πα­ρακολουθεί τη συνάντηση, νιώθει πως εκπλήρωσε τον ρόλο του, κι ετοιμάζει την αναχώρησή του.

Κέντρο βάρους αυτής της συγκλονιστικής ταινίας, η σκηνή της συνάντησης του Τράβις με την Τζέιν μέσα στο άθλιο peep-show του Χιούστον. Εδώ, η επικοινωνία συντελείται παραμορφωμένη. Οι δύο συνομιλητές συμμετέχουν στο ίδιο παιχνίδι, αλλά όχι επί ίσοις όροις. H ασπίδα του μονόδρομου τζαμιού επιτρέπει στον Τράβις να εξομολογηθεί (έστω και σε τρίτο πρόσωπο) και να συνεγείρει τη ναρκωμένη μνήμη της Τζέιν. Η συνάντηση θυμίζει εκείνες του φυλακισμένου αθώου με τη γυναίκα του στα φιλμ-νουάρ της δεκαετίας του 1940- μόνο που, εδώ, είναι και οι δύο αθώ­οι, και οι δύο φυλακισμένοι, ο καθένας στη δική του όχθη, στον δικό του άβατο κόσμο, όπου ο άλλος δεν μπορεί πια να συμμετάσχει. Η ηθική της οικογένειας αποκαθίσταται μέσα στον προθάλαμο της πορνείας. Η Τζέιν αναβαπτίζεται μέσα απ’ αυτό το Μυστήριο, εξέρχεται παρθενική και αλώβητη μέσα από την Κόλαση, χάρη σ’ αυτή τη γνώριμη αρχαγγελική φωνή που της ευαγγελίζεται ένα παιδί και της το κομίζει όντως, στο δωμάτιο 1520.

Παρίσι, Τέξας είναι ένα σημείο του ορίζοντα. Είναι ο γεωμετρικός τόπος των ταινιών του Wim Wenders οι οποίες, όπως εκείνες του Tarkovski, δεν είναι παρά τα κομμάτια μιας ατέλειωτης ακόμα τοιχογραφίας-παζλ με θέμα όλη αυ­τή τη θαυμάσια περιπέτεια που λέγεται ανθρώπινη ζωή, δηλαδή αγάπη.

Το Τέταρτο, τχ. 1, Μάιος 1985.

seminaria kinimatografou 2019 parousiasi

Σεμινάρια Σκηνοθεσίας, Ιστορίας Κινηματογράφου και Δημιουργίας Ντοκιμαντέρ στο Σχολείο του Σινεμά για το έτος 2019: Παρουσίαση-Ανοιχτό Μάθημα την Κυριακή 27.1.2019 στις 16.00

Σεμινάριο Ιστορίας του Κινηματογράφου 2019 – 10 Μαθήματα

Σεμινάριο Σκηνοθεσίας Κινηματογράφου 2019

Λος Ολβιδάδος (1950) του Λουίς Μπουνιουέλ: Ο κινηματογράφος της «σκληρότητας» του Andre Bazin

ROMA 2018 του Αλφόνσο Κουαρόν η καλύτερη ταινία του 2018 , από τις συγκλονιστικότερες του 21ου αιώνα | του Γιάννη Καραμπίτσου

Fritz Lang- Φριτς Λανγκ, η ύστατη και κορυφαία έκφραση του δημιουργού-καλλιτέχνη| του Μιχάλη Δημόπουλου

Φριτς Λανγκ, Ταξιδιώτης στην άκρη του χρόνου | του Νίκου Σαββάτη

Αναπαράσταση (1970) του Θόδωρου Αγγελόπουλου || Κριτική Ανάλυση με τίτλο «Το πρόσωπο της επιστροφής» του Γιάννη Μπακογιαννόπουλου

Αναπαράσταση (1970): Το αληθινό περιστατικό στο οποίο βασίστηκε | Υπόθεση Πάντου (1968)

Αφιέρωμα στον Θόδωρο Αγγελόπουλο στο κανάλι της Βουλής

seminaria kinimatografou 2019 parousiasi

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Google photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Δημιουργήστε ένα δωρεάν ιστότοπο ή ιστολόγιο στο WordPress.com.

ΠΑΝΩ ↑

Αρέσει σε %d bloggers: