Fritz Lang- Φριτς Λανγκ, η ύστατη και κορυφαία έκφραση του δημιουργού-καλλιτέχνη| του Μιχάλη Δημόπουλου

Πρόλογος

του Μιχάλη Δημόπουλου στο βιβλίο του Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης για τον Φριτς Λανγκ

Εκτός από εμβληματική ενσάρκωση της κλασικής σκηνοθεσίας, ο Fritz Lang παραμένει, για τους κινηματογραφόφιλους όλου του κόσμου [κυρίως από την εμφάνισή του στην Περιφρό­νηση (1963), όπου υποδύεται τον εαυτό του], ίσως η ύστατη και κορυφαία έκφραση του δημιουργού-καλλιτέχνη που, με την ολύμπια επιβλητικότητά του, προσφέρει την τέχνη του στο κοινό· μια τέχνη της ισορροπίας και της πληρότητας, που μοιάζει παράταιρη στο κατα­κερματισμένο και ανολοκλήρωτο σύμπαν του Godard. Η ταινία αυτή, γυρισμένη από το τρο­μερό παιδί της Νουβέλ Βαγκ, ενώ επικυρώνει απόλυτα το μύθο του Lang, παράλληλα καθι­στά σαφές και ότι η σοφία του και η κυριαρχία του εκφράζουν την πεμπτουσία μιας εποχής που ανήκει ολοκληρωτικά στο παρελθόν.

Συνέντευξη του Βιμ Βέντερς για το Παρίσι, Τέξας (1984): Η πρώτη μου ερωτική ταινία

Παρίσι, Τέξας (1984), Η μυθική, δαιμόνια Αμερική του Sam Shepard || του Πάνου Μανασσή

Παρίσι-Τέξας Wim Wenders Η ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ του Αχιλλέα Κυριακίδη

Παρίσι, Τέξας (1984) του Βιμ Βέντερς | κριτικές-γράφτηκε για την ταινία

der müde tod (1921)

Παράδοξη μοίρα ενός δημιουργού που καταξιώνεται πολύ νωρίς, από τον Θλιμμένο Θάνατο (1921), ύστερα, μέσα σε σαράντα χρόνια, σφραγίζει την ιστορία του κινηματογράφου με αθάνα­τα αριστουργήματα και καταλήγει να γίνει θρύλος όταν, μπροστά στην κάμερα του Godard, ερ­μηνεύει τη δύση της υπέροχης τέχνης του. Σ’ αυτή την έσχατη μεταφορά του εαυτού του, ο Lang πασχίζει απεγνωσμένα να τελειώσει το γύρισμα της Οδύσσειας. Υφίσταται, μόνος και απο­καρδιωμένος, την περιφρόνηση του παραγωγού του, αλλά, εμψυχωμένος απ’ τη σύγκρουση του Οδυσσέα με τους θεούς, επιμένει να υποστηρίζει το όραμά του, την ουτοπία και την δημιουργικότητά του, να διαφυλάσσει πάντα μέσα του και γύρω του την αλήθεια, και να διερευνά τα α­προσδιόριστα σύνορα που χωρίζουν τη ζωή από τη μυθοπλασία της. Η κάμερα γλιστράει γύρω από το άγαλμα της Αθηνάς, του Ποσειδώνα, ο Οδυσσέας ατενίζει το πέλαγος, κι ο Lang, θαυμά­ζοντας τα αρχαία αγάλματα, αναπολεί ή ονειρεύεται το ιδεώδες της κλασικής περιόδου.

Η τελευταία αυτή εμφάνιση του Fritz Lang δεν ήταν ένα ακόμα απροσδόκητο τέχνασμα, ένα αλλόκοτο «παιχνίδι» του Godard σε σχέση με τη ριζοσπαστική, ανατρεπτική αντίληψή του για τον κινηματογράφο. Ο αυστριακός σκηνοθέτης υπήρξε για όλη την ιδρυτική ομάδα τής Νουβέλ Βαγκ και των «Cahiers» (Astruc, Rivette, Truffaut, Douchet κ.ά.) όχι μόνο ένας μέγι­στος κινηματογραφιστής, αλλά και εκείνος που όριζε την έννοια της κινηματογραφικής δημι­ουργίας, που απαντούσε απερίφραστα στον αιώνιο προβληματισμό ο οποίος διαπερνάει τον κι­νηματογράφο για το ποιος είναι ο δημιουργικός «ιδιοκτήτης» της ταινίας. Κατά κάποιο τρόπο, ο Fritz Lang και το έργο του εμβαθύνουν στο κρίσιμο ερώτημα που βασανίζει, χρόνια τώρα, κάθε κριτική και θεωρητική ανάλυση (κι αποτελεί τον βασικό κορμό αυτού του ογκωδέστα­του τόμου): Πού αρχίζει η δουλειά της σκηνοθεσίας; Και, σε τελική ανάλυση, τι είναι αυτό που ονομάζουμε σκηνοθεσία στον κινηματογράφο και πώς καθορίζονται τα όριά της, οι συν­θήκες της, ο θρίαμβός της; Ο Truffaut το είπε καίρια: «Κάθε πλάνο του Lang, κάθε κίνηση της μηχανής του, κάθε κάδρο, κάθε χειρονομία ηθοποιού, έχουν κάτι το αποφασιστικό».

Η σταθερή αξία του Fritz Lang επιβεβαιώνεται κάθε φορά, όταν δοκιμάζεται από αμηχανίες και παλινδρομήσεις η σχέση του κινηματογράφου με την αλήθεια της δημιουργικότητάς του κι όταν η σκηνοθετική υπεραξία μετασχηματίζει το πρωτογενές σεναριακό υλικό, συγχωνεύοντας μιαν άποψη μυθική με μια συγκεκριμένη πραγματικότητα, ή ένα βλέμμα ηθικό μ’ έναν αρχέγονο μύθο, με τον ίδιο τρόπο που οι μεγάλοι ζωγράφοι του κλασικισμού, τον 17ο αιώνα, αντλούσαν την έμπνευσή τους από τη μυθολογία ή τον αρχαίο κόσμο.

Ο σκηνοθέτης που εκπροσώπησε, με τον Murnau, την πιο ισχυρή και ανθεκτική κινηματο­γραφική εκδοχή του γερμανικού «δαιμονικού» κινηματογράφου (κι όχι μόνο του εξπρεσιο­νισμού) και κατάφερε -στο Χόλιγουντ πια…- να επιβάλει στα είδη τα οποία δανείστηκε, την προσωπική του κινηματογραφική σφραγίδα, παραμένει ένας απόλυτος, Αναγεννησιακός δη­μιουργός της 7ης τέχνης. Απ’ όποια σκοπιά κι αν εξεταστεί, απ’ την αισθητική ή την κοινω­νική, απ’ την πλευρά του θεάματος ή εκείνην του ζόφου και της ενοχής, ο Lang μοιάζει ανε­ξάντλητος, απόλυτα κυρίαρχος μιας ανεπανάληπτης ισορροπίας ανάμεσα στην αυστηρότητα της γραφής και την απόλαυσή της.

Ο Lang έφτασε στον κινηματογράφο κάπως τυχοδιωκτικά, παρασυρμένος από την περιέργειά του για τον κόσμο γύρω του. Βιεννέζος, γιος αρχιτέκτονα, σπούδασε κι ο ίδιος αρχιτεκτονική και ζωγραφική στη Βιέννη, το Μόναχο και το Παρίσι. Η συνάντησή του με την Thea von Harbou -μια μέτρια, κατά τα άλλα, συγγραφέα, σύζυγό του για κάποια χρόνια και, όπως αποδείχθηκε, ε­ξαιρετική σεναριογράφο- στάθηκε μια ευτυχής συγκυρία. Η Von Harbou ήξερε να αντλεί από τις λαϊκές φυλλάδες την ουσία και να εφοδιάζει τον Lang με τα προσφιλή του θέματα. Ήδη στον Θλιμμένο Θάνατο συνυπάρχουν η πληθωρικότητα της περιπέτειας και η εικαστική αυστηρότη­τα, ενώ και στον πρώτο Μαμπούζε κυριαρχεί η λογική της επιφυλλίδας (δολοπλοκίες και υπόγει­ες στοές), αλλά ενταγμένη στο κοινωνικό κλίμα της Γερμανίας λίγο πριν το ναζισμό. Και οι μεγά­λες ταινίες εκείνης της γερμανικής περιόδου -η μυθική Μητρόπολη, οι Νιμπελούνγκεν, Η διαθή­κη τον Δόκτορος Μαμπούζε, ο σκοτεινός Μ, ο δράκος τον Ντίσελντορφ- μιλάνε για το θάνατο, τη δί­ψα για εξουσία, τις σκοτεινά; δυνάμεις, την εκδίκηση, την αδυσώπητη μοίρα. Όλες διαπνέονται από μιαν απόλυτη, θεατρική-αρχιτεκτονική γεωμετρία, ένα εξαντλητικό στιλιζάρισμα σε όλο το εύρος της γραμματικής του – από το πλάνο, στη σεκάνς· από το κάδρο, στην αρχιτεκτονική των μορφών. Όλα τα στοιχεία της εικόνας μπαίνουν στην υπηρεσία του νοήματος· η σκηνογραφία, οι φωτισμοί, οι κινήσεις της μηχανής, οι ηθοποιοί, συνθέτουν το χώρο και το χρόνο, σχηματίζοντας μέσα στο κάδρο ένα πλέγμα γραμμών και όγκων που -πέρα από την αναπαραστατική τους λει­τουργία- αποκτούν και μια καθαρά αφηρημένη διάσταση, πολύ πιο καθοριστική. Πρόκειται για έναν κινηματογράφο ακρίβειας και λιτότητας που καταργεί σταδιακά τα περιττά εφέ, απογυ­μνώνει το δράμα και ρίχνει παγωμένο φως πάνω στη ματαιότητα της ύπαρξης.

Κατά τα θρυλούμενα, ο Goebbels ζήτησε από τον Lang να αναλάβει τη διεύθυνση της εθνικοσοσιαλιστικής κινηματογραφίας, την ίδια στιγμή που οι Ναζί απαγόρευαν τον δεύτερο Μαμπούζε. Το ίδιο βράδυ, ο Lang έφευγε από το Βερολίνο και κατέληγε στο Χόλιγουντ μέσω Παρισιού. Είναι ίσως ο επιφανέστερος εμιγκρές εκείνης της φοβερής γενιάς που εγκατέλειψε τη ναζιστική Γερμανία και εμπλούτισε τον αμερικανικό κινηματογράφο μ’ ένα απίστευτο βάθος και εύρος – αισθητικό, κοινωνικό, βαθύτατα ηθικό και υπαρξιακό.

Εκεί, μες στη μηχανή των στούντιο εντάσσεται ο Lang, γυρίζοντας ταινίες που ανήκουν σε όλα σχεδόν τα κινηματογραφικά είδη: από κωμωδίες και μιούζικαλ, ως ουέστερν και φιλμ νουάρ· α­πό ψυχολογικά δράματα, ως περιπέτειες εποχής και μελοδράματα. Παραμένει, όμως, σχολαστι­κός και τελειομανής director, κυρίαρχος των υλικών του όσο του το επιτρέπουν οι συνθήκες, κι αν η σκηνοθεσία του διαφαίνεται καθαρά κάτω απ’ το μανδύα της επιβεβλημένης δραματουρ­γίας, τα θέματα και η προβληματική του δεν αλλάζουν. Επιμένει στη δύναμη του πεπρωμένου (οι παράνομοι στα φιλμ νουάρ είναι πρόσωπα μοιραία), όπου το άτομο είναι πάντα αντιμέτωπο με ανεξέλεγκτα γεγονότα – αναφορά στον τραγικό Προμηθέα. Κορυφαίοι σταθμοί της περιόδου αυτής: Νέμεση, Ζεις μονάχα μια φορά, Ανθρωποκυνηγητό, Η γυναίκα της βιτρίνας, Σπίτι στο ποτά­μι, Rancho Notorious, Η μεγάλη κάψα, Ο τζέντλεμαν του υποκόσμου, Ενώ η πόλη κοιμάται… Μπορούμε να πούμε κι ότι ο Lang δεν εφησυχάζει· είναι απαιτητικός και σκληρός με τους συνεργάτες του, βαθιά απαισιόδοξος απέναντι στους ήρωές του – ένας δημιουργός που διαρ­κώς απαρνείται τη φωτεινή, ανέξοδη πλευρά της ζωής. Ο Frangois Truffaut διαπιστώνει πά­λι καίρια: «Το άτομο που κάνει μόνο του έναν αγώνα εναντίον ενός σύμπαντος ημι-εχθρικού, ημι-αδιάφορου: αυτό είναι το αγαπημένο θέμα του Lang».

Σεμινάριο Ιστορίας του Κινηματογράφου 2019 – 10 Μαθήματα

Σεμινάριο Σκηνοθεσίας Κινηματογράφου 2019

ROMA 2018 του Αλφόνσο Κουαρόν η καλύτερη ταινία του 2018 , από τις συγκλονιστικότερες του 21ου αιώνα | του Γιάννη Καραμπίτσου

Ρόμα (2018) του Αλφόνσο Κουαρόν | αναλυτική παρουσίαση, trailer, η γνώμη των κριτικών

Πάτρα : Σεμινάριο Ιστορίας και Σκηνοθεσίας Κινηματογράφου “Κάντο όπως ο Μπέργκμαν”

Σύντομα θα ανακοινωθούν τα υπόλοιπα Σεμινάρια Κινηματογράφου του Σχολείου του Σινεμά της Αθήνας για το Έτος 2019.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Blog στο WordPress.com.

ΠΑΝΩ ↑

Αρέσει σε %d bloggers: