Νίκος Κολοβός: Η Κρίση του Κινηματογράφου

(Η Λέξη Τεύχος 99-100 Νοέμβριος-Δεκέμβριος 1990)

Σ’ ένα περιοδικό για την «ελληνική και ξένη λο­γοτεχνία», όπως ορίστηκε απ’ τους εμψυχωτές της ο σκοπός της «Λέξης», μια στήλη για τον κινηματογράφο αποτελούσε απ’ την αρχή «σκάνδαλο».

Γυναίκα ή Γυναίκες του Νίκου Κολοβού | Η Γυναίκα στον Κινηματογράφο, Εκδόσεις Αιγόκερως

Η Κωμική Φιγούρα του Ζακ Τατί, του Νίκου Κολοβού

Οι μύθοι του νεορεαλισμού και ο Vittorio De Sica | του Νίκου Κολοβού

Μαθήματα Πιάνου (1993) της Τζέιν Κάμπιον | Κριτική Νίκου Κολοβού 

“Δοκίμια θεωρίας και κριτικής κινηματογράφου. Ποιητική μιας άλλης πραγματικότητας”, του Νίκου Κολοβού ενός από τους ελάχιστους θεωρητικούς του σινεμά που γνώρισε η Ελλάδα. Γιατί άραγε; Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 1993.

Το βιβλίο και το θεατρικό έργο ανήκουν στο χώρο της λογοτεχνίας. Ο κινηματογράφος και οι εικαστικές τέχνες εμπλέκονται μ’ αυτά σε μια διαδικα­σία αλληλεπίδρασης, χωρίς να συγγενεύουν άμε­σα. Μετά δέκα (όχι ακριβώς, γιατί η συνεργασία άρχισε τον Απρίλη 1982) χρόνια, δεν έχει αρθεί εκείνη η ανώδυνη εκκρεμότητα.

Σ’ ένα κείμενο, που προήλθε απ’ αυτή την προ­βληματική κατάσταση κι είχε τον τίτλο «Βλέπον­τας και διαβάζοντας μια ταινία» (τεύχος 17), η προσπάθεια να ανευρεθούν κάποιοι υπόγειοι δεσμοί (μεταξύ κινηματογράφου-λογοτεχνίας) ήταν έκδηλη. Ιδιαίτερα στην ενότητα «Η ταινία ως κείμενο».

Στη διαδρομή που διάνυσε το περιοδικό στην ελλιπή (για τον γράφοντα μόνο) δεκαετία, διαπιστώνει ότι κανένα απ’ τα μικρά περιγράμματα κριτικών υποθέσεων τα όποια ιχνογραφούσε το συνεξηγητικό εκείνο κείμενο δεν σβήστηκε. Η ταινία παραμένει το προιόν μιάς διαδικασίας κοινωνικής παραγωγής. Υπόκειται στους ισχυρούς καπιταλιστικούς νόμους (και τις παραβιάσεις τους), οι όποιοι στη δεκαετία του ’80 γέννησαν ένα εξουθενωτικό σύστημα συγκέντρωσης στην παραγωγή, στην εκμετάλλευση και μερικά στη διανομή των προιόντων. Αποτελεί ένα «κείμενο» που προβάλλεται, θα λέγαμε, που προκαλεί με την ρεαλιστική αμεσότητά του, σε ανάγνωση. Ο κινηματογράφος, τα φιλμικά κείμενα, οι εικόνες, ο κινηματογραφικός λόγος είναι ιδεολογικά. Απ’ τις ιδεολογίες μπορεί άλλες να έχουν γεράσει άνεπανόρθωτα άλλες να αναρυθμίζονται, άλλες να απωθήθηκαν στο περιθώριο. Η Ιδεολογία δμως, ως φανταστική σχέση του ανθρώπου με τις πραγματικές συνθήκες ύπαρξής του, παραμένει. Κυκλοφορεί στα λανθάνοντα σημαινόμενα, στα σννεκφραζόμενα στοιχεία, στις καταδηλώσεις που περικλείνει ένα φιλμικό κείμενο. Η παρακμή των ιδεολογιών δεν σημαίνει μαρασμό και της Ιδεολογίας. Περισσότερο προοιωνίζει αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος γύρω απ’ αυτήν και συνεχόμενη ερευνητική κυοφορία. Τέλος ένα φιλμικό κείμενο διαγράφει πάντα με ευκρίνεια ή γοητευτική ασάφεια τόπους του βλέμματος και του σώματος.

Στη «δεκαετία», βλέπει τελικά ο γράφων ότι κυρίαρχη υπόθεση στη γραφή των μικρών κειμένων του αποδείχτηκε η τελευταία. Οι επιλογές ήταν περιορισμένες, η έκταση του λόγου ελεγχόμενη, το αποτέλεσμα πάντοτε ισχνότερο απ’ τις προσδοκίες του αναγνώστη, όπως επέβαλλαν ο διαθέσιμος χώρος του περιοδικού, η συχνότητα της έκδοσής του, οι συνθήκες εργασίας και η μετριότητα του γράφοντα. Δεν αποτελούν συνεπώς οι ταινίες που παρουσιάστηκαν το «πανόραμα» της δεκαετίας, ούτε μια αντιπροσωπευτική ανθολογία. Θα έλεγα ότι αποδεικνύουν όλους τους αναφερόμενους περιορισμούς και τις ελλείψεις. Ενδεχομένως η ευδαιμονία της γραφής των κειμένων στη στήλη τούτη που τιτλοφορείται «η κρίση του κινηματογράφου» να επισκιάστηκε απ’ την εγγενή «κρίση της κριτικής» που πλήττει και την Ελλάδα. Πάντως η γραφή κινήθηκε ανάμεσα στα φιλμικά κείμενα κυρίως με τη μορφή περιπλάνησης στους τόπους του βλέμματος και του σώματος.

Κάθε ταινία, μέσα από πληροφορίες και διαισθήσεις, προειδοποιήσεις και αναμονές, ερχόταν σαν μιά πρόσκληση για άγνωστη, σύντομη, μακρινή, απροσδιόριστη περιπέτεια. Ο επαρκής και ενεργός θεατής; που παραμένει πάντα ο κριτικός κινηματογράφου, δεν είναι συλλέκτης σπάνιων δειγμάτων, αλλά ο αλκοολικός του κινηματογραφικού θεάματος. Ταινίες τόσο διαφορετικές μεταξύ τους όπως το Σπλέντορ του Ετόρε Σκόλα, το Κάνε το σωστό του Σπάικ Λη και τα Όνειρα του Ακίρα Κουροσάβα, κατόρθωσαν να εξάψουν προσωρινά και φευγαλέα αυτό το χρόνιο πάθος. Ένα πάθος το οποίο δεν θα μπορούσαν να συντηρήσουν οι οικονομικοί καθορισμοί, οι απολαύσεις της κειμενικότητας, οι ανιχνεύσεις της ιδεολογίας. Η παράξενη γλυκύτητα του κινηματογραφικού απόβραδου στην επαρχία, στην πρώτη από τις παραπάνω ταινίες. Η αυθεντική εντύπωση μιας περιθωριοποιημένης κουλτούρας και μιας κατάστασης εκρηκτικής κοινωνικής «ειρήνης», στη δεύτερη. Η άκρατη ομορφιά του κινηματογραφικού λεκτικού, στην τρίτη. Στάση, δολιχοδρομία, έκπληξη, κατευνασμός του βλέμματος. Με τη συνοδεία του σώματος πάντα. Περιδιάβασμα στις επιφάνειες των εικόνων, όπως εκείνο του φιλότεχνου οδοιπόρου ανάμεσα στα έργα του Βαν Γκόγκ (στην ταινία Όνειρα). Ανακάλυψη μιας ιδιότητας του κινηματογραφικού θεάματος ως τρόπου φαντασιακής ζωής, όπως την ζούσαν οι τελευταίοι θεατές κι ο ιδιοκτήτης μαζί του σινεμά-Σπλέντορ. Προσγείωση σε μια ζέουσα πραγματικότητα που διαψεύδει τη μακαριότητα μας, όπως εκείνη της νέγρικης γειτονιάς του Μπρούκλιν στο «Κάνε το σωστό». Η αμέριστη συμπάθεια για μια Ιταλίδα μικρομάνα που αναζητά στον λειψό έρωτα την ζεστασιά, στην πρώτη.

Η αγωνία για έναν ορειβάτη που τον απειλεί η μάγισσα χιονοθύελλα, στη δεύτερη. Η αίσθηση της αδράνειας που αφοπλίζει έναν κόσμο περιστασιακά διαμαρτυρόμενο και τελματωμένο, στην τρί­τη. Αυτά όλα, περισσότερο συγκινήσεις, υλικά σχεδόν αγγίσματα, παρά διανοήματα. Το φιλμικό κείμενο αποτελεί πάντα ένα σύστημα σημείων συνάντησης επιθυμίας και αθυμίας για ύπαρξη, επιθυμητών και ανεπιθύμητων υπάρξεων, λήθης και μνήμης, έρωτα και μίσους. Όπως είπε το τελευταίο αυτό ο Σάμουελ Φούλερ κι όχι ο Κριστιάν Μετς.

Οι κοινωνικές συνθήκες (θεσμικές, τεχνολογι­κες) παραγωγής και προσοικείωσης των κινημα­τογραφικών ταινιών αλλάζουν. Ας φαίνονται σχεδόν ανεπαίσθητες. Δεν είναι ο καιρός να αναφερθούμε αναλυτικά σ αυτό τον μετασχηματισμό. Ο θεατής της τηλεόρασης και του βίντεο δεν μοιάζει με το φανατικό θεατή της αίθουσας. Είναι μόνο ο νοσταλγός της, δεν είναι ο αναζητητής του «αρώματος» και της κοινωνικότητάς της, ο λάτρης της μεγάλης οθόνης, ο δραπέτης από την απομόνωση του σπιτιού και την έρημο της πόλης. Δεν είναι πια ο θεατής – φανατικός θαμώνας της τακτικής κινηματογραφικής προβολής. Υπάρχει στην επιστήμη μια αμφισβήτηση γύρω απ’ το αν ο κινηματογράφος παραμένει μέσο μαζικής επικοινωνίας. Σίγουρα όμως αποτελεί ακόμη χώρο μαζικής αναζήτησης ενός χαμένου θεάματος.

Σκοπός των μικρών κειμένων της στήλης δεν ήταν «διορθωτικός» για τους δημιουργούς, ούτε παιδαγωγικός για τους αναγνώστες. Ακόμη και όταν έπαιρναν αιχμηρούς τόνους ή υιοθετούσαν απορριπτική προβληματική, δοκίμαζαν την ανάλυση του κινηματογραφικού λεκτικού, ή επιχειρούσαν την ψηλάφηση των αέναων σημαινόντων. Η αναθέρμανση και η μετάδοση της κινηματογραφοφιλίας ως πολιτιστικής ασθένειας, την οποία επιδίωκε συνειδητά ο γράφων, αποτελεί και μόνη της σημαντική λειτουργία.

Η στήλη εγκαινιάστηκε με μια αναφορά στο 1922 του Νίκου Κούνδουρου. Η δεκαετία της έκλεισε με ένα σχόλιο για την Καμιλ Κλωντέλ του Μπρούνο Νόυττεν. Με δύο κείμενα επικριτικά, που δεν απέβλεπαν να αποτρέψουν τον αναγνώστη-θεατή απ’ την αίθουσα, αλλά να του παρακινήσουν τη γόνιμη περιέργεια μιας διαφωνίας η επαλήθευσης.

Δέκα χρόνια δεν έπεισαν τον γράφοντα ότι ο «κριτικός» λόγος είναι αναντικατάστατος, αλλά παράλληλος λόγος. Ασφαλώς και δεν είναι πιο αναγκαίος απ’ το έργο. Είναι μόνο χρήσιμος στο βαθμό που το κάνει να υπάρξει ακόμη μια φορά, μακριά απ’ τον σημαίνοντα χώρο του. Προκειμένου για ένα φιλμικό κείμενο, έξω από την ζωντανή οθόνη. Άλλωστε είναι αδύνατο να το καταστρέφει, ακόμα κι όταν το διαστρέφει, το αποδιαρθρώνει, το εκμηδενίζει. Γιατί βρίσκεται πάντα “εκτός” πεδίου, πλάι, αντίκρυ απ’ αυτό, μέσα στο έργο. Προσδιορίζεται απ’ αυτό, εξαρτιέται απ’ αυτό.

Εκείνο που χρειαζόμαστε δεν είναι οπωσδήποτε η κριτική, αλλά επειγόντως η επικοινωνία. Ό,τι επιβάλλει ως θεραπευτική λύση η «κρίση του κινηματογράφου» δεν είναι ο μαζικός αλαλαγμός επιδοκιμασίας ή αποστροφής, αλλά η ερωτική σχέση με τον κινηματογραφικό λόγο. Αφοσιωμένος σ αυτή τη σχέση, βλέποντας και διαβάζοντας πάντα κάποιες ταινίες, μπαίνει κι ο γράφων με μυριάδες επιθυμίες στη νέα δεκαετία.

ΝΙΚΟΣ ΚΟΛΟΒΟΣ  

Ακίρα Κουροσάβα: Όνειρα

Οι γέροντες βλέπουν τα μακρύτερα όνειρα γιατί έχουν την μικρότερη ζωή εμπρός τους και τους μεγαλύτερους φόβους μέσα τους. Ο Κουροσάβα έφτασε στα ογδόντα του χρόνια. «Πλήρης ημερών», δυστυχίας και δόξας δικαιούται να ονειρεύεται απερίσπαστος.

Κολοβός, Νίκος, 1938-2006

Ο Νίκος Κολοβός (1938-2006), γεννήθηκε στο Βόλο. Σπούδασε νομικά και διετέλεσε δύο φορές πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Βόλου, με έντονη συνδικαλιστική δραστηριότητα. Με τον κινηματογράφο ασχολήθηκε από το 1960 με σειρά κριτικών και θεωρητικών κειμένων. Υπήρξε από τους βασικούς συντάκτες της δεύτερης, μεταπολιτευτικής περιόδου του περιοδικού «Σύγχρονος Κινηματογράφος». Στη συνέχεια, χωρίς να εγκαταλείψει τη γενέτειρά του, συνεργάστηκε με τις εκδόσεις «Αιγόκερως» και με τις εκδόσεις του Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και δίδαξε κινηματογράφο στο Τμήμα Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας. Ήταν επίσης διδάκτορας του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου και συνεργάστηκε με το Τμήμα Πολιτισμού του Ελληνικού Ανοιχτού Πανεπιστημίου. Ο Νίκος Κολοβός υπήρξε, επίσης, δεινός ορειβάτης, και έγραψε και δημοσίευσε, εκτός των άλλων, κείμενα για την ελληνική φύση και το περιβάλλον, περιηγητικές εντυπώσεις από το Πήλιο, κ.ο.κ.

Σεμινάριο Δημιουργίας Ντοκιμαντέρ Φθινόπωρο 2019 || Ξεκίνησαν οι εγγραφές

[έναρξη πολύ σύντομα της Λέσχης Ανάγνωσης Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι -Σεμινάρια Κινηματογράφου στο Σχολείο του Σινεμά από Σεπτέμβριο 2019 (Σκηνοθεσίας και για τάμπλετ και κινητά, Ιστορίας και Κριτικής Κινηματογράφου, Σεναρίου, Σκηνοθεσίας και Κινηματογραφικής Υποκριτικής «ΚΑΝΤΟ ΟΠΩΣ Ο ΜΠΕΡΓΚΜΑΝ», Μοντάζ (adobe premiere και Avid)- Πληροφορίες στα τηλέφωνα 2130 159 816, 6944143564)] .

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Blog στο WordPress.com.

ΠΑΝΩ ↑

Αρέσει σε %d bloggers: