Διαδικτυακά Μαθήματα Κινηματογράφου: «ΒΑΘΟΣ ΠΕΔΙΟΥ – ΠΛΑΝΟ ΣΕΚΑΝΣ» Επιμέλεια: Γιώργος Κορμικιάρης

 

Στην φωτογραφική τεχνική ο όρος «βάθος πεδίου», είναι ο ακόλουθος: είναι η ζώνη καθαρότητας που εκτείνεται μπροστά και πίσω από το φωτογραφιζόμενο αντικείμενο. Αν παρατηρήσετε προσεκτικά τις ταινίες που γυρίστηκαν μέχρι το 1940, θα διαπιστώσετε ότι στις περισσότερες από αυτές – εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων – το φόντο (το πίσω μέρος της εικόνας) δεν φαινόταν καθαρό (νετ), αλλά θαμπό (φλου), σε σχέση με τα πλησιέστερα προς το φακό αντικείμενα.

citizen3

Αυτό οφείλονταν στο μικρό βάθος πεδίου των φακών, που δεν επέτρεπε την αναπαραγωγή μιας ρεαλιστικής προοπτικής, στις εικόνες που δημιουργούσαν. Έτσι οι άνθρωποι και τα αντικείμενα κοντά στον φακό φαινόταν καθαρά, αλλά το πίσω μέρος της εικόνας θαμπό, σε σχέση μ’ αυτά.
Με την εφεύρεση κατ’ αρχήν του «παγχρωματικού» φίλμ, φιλμ πολύ πιο ευαίσθητου απ’ το «ορθοχρωματικό» που αντικατέστησε, καθώς επίσης και με την κατασκευή φακών με μεγαλύτερο οπτικό βάθος από τους προηγούμενους, δόθηκε η δυνατότητα στους κινηματογραφιστές, να γυρίζονται πλέον οι σκηνές με πιο κλειστό το διάφραγμα της κάμερας (αφού πλέον δεν χρειάζονταν πολύ φως για την εγγραφή των αντικειμένων στο φιλμ), κάτι που συνεπάγονταν και αύξηση του βάθους πεδίου (αφού όσο πιο κλειστό το διάφραγμα, τόσο πιο μεγάλο το βάθος πεδίου και το αντίστροφο), δηλαδή δυνατότητα φωτογράφισης των «πιο πίσω» αντικειμένων του χώρου, με την ίδια σαφήνεια και καθαρότητα των μπροστινών.
Έτσι από τα λεγόμενα «Hard Edge» και «Diffused» στυλ φωτογράφισης που κυριάρχησαν τα πρώτα τριάντα περίπου χρόνια, περνάμε σ’ αυτό που ονομάστηκε «Deep focus» (βάθος πεδίου) photography και το οποίο εμφανίστηκε για πρώτη φορά ολοκληρωμένα στην ταινία «Πολίτης Κέην» (1941), του Όρσον Ουέλς.
Μέχρι τότε εξ’ αιτίας των τεχνικών αδυναμιών που υπήρχαν, οι ηθοποιοί και τα αντικείμενα, γενικά τα «κέντρα ενδιαφέροντος» μιας εικόνας, τοποθετούνταν κοντά στην κάμερα, έτσι ώστε τα περιγράμματά τους να σχηματίζονται και να εγγράφονται με σαφήνεια στο φιλμ. Δεδομένου όμως ότι δεν χωρούσαν όλα στον περιορισμένο χώρο μπροστά από την κάμερα, ήταν αναγκαίο μια σκηνή να «τεμαχίζεται» («ντεκουπάρεται») σε πολλά πλάνα, προκειμένου ν’ αποδοθεί το σύνολο των λεπτομερειών και των νοημάτων της.
Οι εφευρέσεις όμως των πιο ευαίσθητων φίλμ καθώς και των ειδικών φακών, επέτρεψαν πλέον και την σε βάθος διάταξη των προσώπων και των αντικειμένων, αφού τώρα όλος ο χώρος (ακόμα και τα πιο απομακρυσμένα από την κάμερα αντικείμενα) προσφέρονταν στον σκηνοθέτη για εκμετάλλευση και αξιοποίηση. Έτσι αναπτύσσεται ένα καινούριο είδος σκηνοθεσίας, που ονομάστηκε «αξονική σκηνοθεσία» (με την έννοια ότι η διάταξη των αντικειμένων, πραγματοποιείται κατά μήκος του οπτικού άξονα του φακού), που είναι η νοητή εκείνη ευθεία που ξεκινά από την κάμερα και καταλήγει θεωρητικά στο άπειρο), η έννοια του «πλάνου σεκάνς» (όπου η δράση μιας σκηνής γυρίζεται σε ένα μόνο πλάνο), καθώς και η έννοια του «συνθετικού ντεκουπάζ» ή «εσωτερικού μοντάζ» (το μοντάζ που γίνεται όχι ανάμεσα στα πλάνα μιας σκηνής, αφού πλέον μια ή περισσότερες σκηνές μπορούν να γυριστούν μ’ ένα μόνο πλάνο, αλλά αυτό που γίνεται μέσα στο ίδιο το πλάνο).
Με την αξονική σκηνοθεσία δεν είναι αναγκαίο τα πρόσωπα, τα αντικείμενα, τα κέντρα ενδιαφέροντος μιας εικόνας, να τοποθετούνται το ένα κοντά στο άλλο όπως συνέβαινε μέχρι τότε, αλλά και σε βάθος ως προς την οθόνη, ή απομακρυσμένα το ένα από το άλλο, αφού παρέχεται πλέον η δυνατότητα για εκμετάλλευση και του πίσω μέρους του χώρου. Τα διάφορα κέντρα ενδιαφέροντος, διατάσσονται σε κλιμακωτά – το ένα πίσω από το άλλο – οπτικά επίπεδα, χωρίς να χρειάζεται πια να γυρίζουμε μια σκηνή σε πολλά πλάνα. Ο χώρος που προσφέρεται πλέον είναι αρκετός για να τοποθετηθούν τα πάντα μέσα σε αυτόν και έτσι μία ή περισσότερες σκηνές, μπορούν να γυριστούν μ’ ένα μόνο πλάνο (πλάνο σεκάνς). Νοήματα και ιδέες παράγονται πλέον από τις «εικαστικές συγκρούσεις» που δημιουργούνται ανάμεσα στα διάφορα οπτικά επίπεδα του ενός πλάνου και όχι μόνο από την «σύγκρουση των πλάνων» μεταξύ τους μέσω του μοντάζ.

CitizenKane02

Μία τέτοια σκηνή στην οποία φαίνεται ξεκάθαρα η λειτουργία αλλά και η αισθητική σημασία του «βάθους πεδίου», συναντάμε στον «Πολίτη Κέην». Είναι η σκηνή εκείνη όπου οι υπεύθυνοι του ιδρύματος συνομιλούν με τους γονείς του μικρού Κέην, μέσα στο σπίτι, ενώ ο μικρός Κέην βρίσκεται έξω από το σπίτι και παίζει ανέμελα με το έλκηθρο. Οι γονείς και οι άνθρωποι του ιδρύματος συνθέτουν το πρώτο οπτικό επίπεδο της εικόνας, ενώ ο μικρός Κέην που διακρίνεται στο βάθος πίσω από το κλειστό παράθυρο, αποτελεί το δεύτερο οπτικό επίπεδο. Αν ο Γουέλς δεν χρησιμοποιούσε φακούς με μεγάλο βάθος πεδίου, τότε το πίσω μέρος της εικόνας θα φαινόταν λίγο ή πολύ φλου και δεν θα μπορούσε να τοποθετηθεί εκεί ο μικρός Κέην. Ο κλασικός τρόπος αναπαράστασης αυτής της σκηνής (δεδομένου ότι το βάθος πεδίου θα ήταν φλου) θα χρησιμοποιούσε την τεχνική του «διαδοχικού μοντάζ», όπου στο ένα πλάνο θα βλέπαμε τους γονείς του Κέην και τους ανθρώπους του ιδρύματος, στο άλλο τον μικρό Κέην να παίζει με το έλκηθρο και τανάπαλιν. Μ’ αυτόν τον τρόπο η σκηνή θα αποτελούνταν από πολλά πλάνα και τα νοήματά της θα αναδεικνύονταν από τον συνδυασμό αυτών των πλάνων μεταξύ τους. Ο Ουέλς όμως κινηματογραφεί αυτήν την σκηνή μ’ ένα μόνο πλάνο (πλάνο σεκάνς), τοποθετώντας όλα τα κέντρα ενδιαφέροντος της μέσα σ’ αυτό, με αποτέλεσμα αφ’ ενός να διατηρεί ανέπαφη την «χωροχρονική ενότητα» της σκηνής και αφ’ ετέρου οδηγώντας το μάτι μας σ’ ένα πήγαινε – έλα , από το ένα οπτικό επίπεδο στο άλλο, να δημιουργεί έναν εσωτερικό ρυθμό και να παράγει τα νοήματα από τις συγκρούσεις των δύο οπτικών επιπέδων του ίδιου πλάνου.

Παραδείγματα χρήσης του βάθους πεδίου, συναντάμε επίσης στα γουέστερν – σπαγγέτι του Σέρτζιο Λεόνε. Βλέπουμε ας πούμε στο πρώτο επίπεδο του πλάνου την παλάμη του πιστολέρο επάνω στην θήκη του όπλου του, ενώ στο βάθος της εικόνας διακρίνεται ο αντίπαλος πιστολέρο, με τον οποίον πρόκειται να μονομαχήσει.
Εκείνος που υποστήριξε με πάθος το «πλάνο σεκάνς» και το υπερασπίστηκε περισσότερο από κάθε άλλον στα γραπτά του, ήταν ο Γάλλος θεωρητικός Αντρέ Μπαζέν, τόσο για λόγους αισθητικούς όπως έλεγε, όσο και για λόγους «ψυχολογικών συνεπειών».

Ο Μπαζέν που ήταν ρεαλιστής, τόνιζε ότι με το «πλάνο σεκάνς» επιτυγχάνονται κυρίως δύο πράγματα:

α) Η διαφύλαξη της χωροχρονικής ενότητας μιας σκηνής, αφού η τελευταία δεν αναλύεται πλέον σε κομμάτια πλάνα που θα συναρμολογηθούν κατά βούληση στο μοντάζ, αλλά συντίθεται σ’ένα και μόνο πλάνο, όπου ο «φιλμικός χρόνος» των αναπαριστώμενων γεγονότων ταυτίζεται με τον πραγματικό (τα γεγονότα και οι πράξεις διαρκούν ακριβώς όσο θα διαρκούσαν αν εκτυλίσσονταν στην πραγματικότητα) και ο «φιλμικός χώρος» διατηρείται ανέπαφος (αφού δεν τεμαχίζεται σε πλάνα). Μ’ αυτήν την σκηνοθετική πρακτική, πετυχαίνεται περισσότερη αυθεντικότητα και πιστότητα στον πραγματικό κόσμο και γι’ αυτό εξάλλου την υπερασπίστηκε ο Μπαζέν, ως υπέρμαχος του ρεαλισμού που ήταν.
β) πετυχαίνεται η αντικειμενική θέαση της ματιάς του θεατή επάνω στα δρώμενα μιας ταινίας. Ο Μπαζέν λέει πάνω σ’ αυτό, πως στον κινηματογράφο που στηρίζεται στο μοντάζ, ο θεατής δεν έχει καμιά δυνατότητα εκλογής. Στο θέατρο όπου η σκηνή απλώνεται ολόκληρη μπροστά μας, μπορούμε να δούμε ή να μην δούμε κάτι, να διαλέξουμε το αντικείμενο στο οποίο θα εστιάσουμε την προσοχή μας, ανάλογα με το τι μας συγκινεί περισσότερο και θεωρούμε πιο σημαντικό. Στον κλασικό κινηματογράφο όπου μια σκηνή αναλύεται σε πλάνα, θα δούμε απ’ αυτήν αυτό που θέλει ο σκηνοθέτης και μόνο αυτό. Όταν μας δείχνει για παράδειγμα σ’ ένα πλάνο το χερούλι μιας πόρτας, εμείς δεν μπορούμε παρά να δεχθούμε μονοσήμαντα την ιδέα, χωρίς να έχουμε την δυνατότητα να δώσουμε την δική μας προέκταση ή ερμηνεία.
Αντίθετα το πλάνο σεκάνς αφού παραπέμπει σε μία θέαση των πραγμάτων εκ του μακρόθεν (η κάμερα παρακολουθεί με γενικό πλάνο τα δρώμενα που επιτρέπει την εποπτεία του χώρου) είναι επόμενο να αποσκοπεί σε μια πιο αντικειμενική θέαση των δρώμενων. Αφού λοιπόν μια σκηνή γυρίζεται ολόκληρη σ’ ένα πλάνο, όπου η κάμερα παίρνει μόνο γενικές λήψεις, δίνεται η δυνατότητα στον θεατή να παρακολουθεί τις συχνές αλλαγές των προσώπων και των αντικειμένων στον χώρο και να επιλέγει να δει αυτό που θέλει αυτός και όχι αυτό που του επιβάλλει ο σκηνοθέτης. Μια τέτοια όμως σχέση θέματος – θεατή απαιτεί την ενεργητικότερη συμμετοχή από μέρους του τελευταίου, διότι εδώ σε αντίθεση με ότι συμβαίνει στον κλασικό κινηματογράφο, του παρέχεται η δυνατότητα της προσωπικής επιλογής για το που θα εστιάσει το βλέμμα του ανάμεσα στα διάφορα στοιχεία μιας σκηνής και άρα του δίνεται η δυνατότητα να επιλέξει ανάμεσα στις πολλές σημασίες της.
Συνοψίζοντας θα λέγαμε ότι με το βάθος πεδίου ο σκηνοθέτης μπορεί να διατάξει κλιμακωτά στον χώρο τα πρόσωπα και τα αντικείμενα, γυρίζοντας αν το επιθυμεί και ολόκληρη σκηνή (η σύνολο σκηνών) μέσα σ’ ένα μόνο πλάνο (ακόμα και ολόκληρο το έργο του όπως έκανε ο Χίτσκοκ στην «Θηλιά»), δημιουργώντας πλάνα σεκάνς. Το ντεκουπάζ έτσι παύει να είναι αναλυτικό και γίνεται συνθετικό. Στο συνθετικό ντεκουπάζ, αυτό που μας ενδιαφέρει δεν είναι το μοντάζ και οι ρυθμικές του σχέσεις, αλλά οι σχέσεις που δημιουργούνται ανάμεσα στα οπτικά επίπεδα του ενός πλάνου – σεκάνς. Μ’ άλλα λόγια το μοντάζ οργανώνεται μέσα στο πλάνο κατά την διάρκεια του γυρίσματος (γι’ αυτό ονομάζεται «συνθετικό»).

Να διευκρινίσουμε βεβαίως, ότι η ύπαρξη του «βάθους πεδίου» σε μια ταινία δεν σημαίνει απαραίτητα και την ύπαρξη του «πλάνου σεκάνς», αφού πολλές ταινίες χρησιμοποιούν το βάθος πεδίου σε κάποια πλάνα τους, χωρίς όμως την συστηματική του ανάπτυξη καθόλη την διάρκειά τους, ενώ το «πλάνο σεκάνς» προϋποθέτει απαραιτήτως το «βάθος πεδίου».
Τέλος το «συνθετικό ντεκουπάζ» δεν καταργεί την έννοια του μοντάζ, όπως ίσως να φάνηκε, αλλά δίνει σ’ αυτό ένα ευρύτερο περιεχόμενο και προσφέρει στον κινηματογράφο, μία ακόμα σημαντική εκφραστική δυνατότητα.

Οn l i n e (διαδικτυακά) και Δια Ζώσης Σεμινάρια Κινηματογράφου 2020 !!

Συμπληρώστε τη δήλωση ενδιαφέροντος:

 

Advertisement

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.